Alivertu
sa colonizatzione de unu pastore
(Incipit)
de Mario Puddu
A Babbu e Mamma, a Susanna, Simona, Serena, Diegu, Beatrice, Clàudia, Daniela, Làura, Sofia, Gioele, Bruno, Gabriele e Sílvia, nebodes fizos de nebodes: chi sa Sardigna de cras siat menzus, in sa continuidade de identidade.
Su manzanu Tzeledha e Luizina, duas bighinas, fint tentendhe sos porcos in su muntonarzu de Sa Turre, chi fit a sa essida de bidha, in su caminu de montes. Tandho totugantos betaiant s'arga in sos essidorzos e su muntonarzu, cun cudhu ludrau a cossa, in zerru, e s'arga torra in mesuia de su bentu, nois lu teniaimus apalas de domo.
Fit una die de zerru, de lentore e de fritu. Su manzanu deo curro e a fora, a zogare a su muntonarzu. Mancu su fritu timia. No naro de no timire a mamma: issa, che a totu sas mamas, istaiat avertindhe a no bi andhare a su muntonarzu. Ma sos pisedhos andhaimus gai etotu, ca bi acudiat pisedhos chi no fint bidharesos e chi teniant àteras cosas de contare, cosas de montes e de campu. Tzeledha e Luizina, chi fossis fint dendhe su càmbiu un'iscuta a Pepinu, su frade, ca su porcarzu fit isse, chi como est emigradu, fint in cue in s'oru de su puntellu chi bi fit tandho e zughiant su chistionu de s'iscola. Tandho deo fia andhendhe a s'asilo, candho fit in Funtana. Ma s'annu fit s'úrtimu: su santuaini ifatu lompia sos ses annos e tocaiat a mie puru a bi andhare, a iscola.
De s'asilo petzi mi ammento chi bi andhaia cun d-unu tzestinedhu de fenu a cassiedha, chi fint sos annos de sa farina de late e chi sas monzas fint “continentales”. No bos isco nàrrere mancu ite fint chistionendhe de cosa de iscola, cudhas, e ne dae ite aiant leadu su chistionu. Tzeledha che fit manna e fossis no aiat mancu fatu iscolas in nudha. Luizina za che fit mannita issa puru, fit galu in iscola ma fit ripetente, comente li narant. Ma su chistionu nostru no fit a sa moda de sos istudiados, chi, daghi la leant, de una peràula ndhe faghent una chistione manna, che zente chi podet contare medas bentres de “temi” e de “lezioni” e che at collidu s'arte, lébia, de bortulare peràulas, petzi peràulas, totu peràulas, in bundhàssia, a bundhos, abbundhorados... Su chistionu nostru, chi deo aia agatadu cumpanzia, fit unu chistionu de pòveros: pagas peràulas che betaiant issas, àteras pagas deo, duas in su chistionu, àteras duas a furriare sos porcos. Unu chistionu de porcarzos, de massajos, de pastores, de zoronateris... De su chistionu mi ammento una cosa, una ebbia, comente e chi siat oe. No isco si rispondhindhe a cudhas o gai desesi che una cosa chi zughia in punta de sa limba ispetendhe a che la nàrrere:
- «Uhm, deo a iscola bi andho una die emmo e una nono!»
Bazi e ischide ite mi pariat cust'iscola! E tocade e ponide proite no mi che l'apo irmentigadu prus chi apo nâdu gai! Idea bona mi zughiat!... Candho paria nàschidu deretu deretu pro andhare a un'iscola chi abberit una die pertzisa, sa tale die e no sa die innantis, e serrat sa tale àtera e no sa die apustis! Bastet, bi cheria andhare una die emmo e una nono. A mesapare cheria fàghere: pariat un'ortu anzenu leadu in fatore.
Como pagu tempus mi sunt coladas a betu sas pazellas de sas elementares e apo bidu chi de iscola bi so mancadu belle e pagu etotu: carchi die de remadia, de refriu forte, e carchi die chi mi at collonadu... s'ora! Iscola pertzisa, balla! Sa matessi peràula che depiat rúere in conca de totugantos sos fedales a sa matessi ora de sa matessi die! E a pèrdere dies fit che a pèrdere corpos etotu... In cust'iscola si depet andhare totu paris, che boes zuntos daghi tirant su carru. A ses annos totugantos a “prima”, a sete a “seconda”. Totugantos depent... ingullire sa matessi cosa a su matessi tempus e a sa matessi manera. “Viva la giustizia!”, castigadu chie no ndhe tenet gana. Iscola pertzisa, balla! Si andhaimus chimbe minutos apustis nachi fit menzus a no bi andhare in nudha. A sas oto e mesa depiaimus èssere inie, in sa zanna de iscola, postos in riga, “in fila per due”, che in su “C.A.R.”, pro nos imparare s'órdine... “gli ordini”.
Faghiaimus gai a órdine. Ma carchi die mi at collonadu s'ora... No fit gai fàtzile a ischire ite ora fit: rellozu in domo no bi ndhe aimus. In bidha bi aimus su rellozu mannu, unu pro totugantos, in punta de campanile. Emmo, za fint comintzendhe, sos annos, sos pisedhos a istare allintzos a lis regalare su rellozu de brussu, sos padrinos. Ma... pro sa bidha, e pro su mesu de totu su sartu puru, bastaiat su rellozu de campanile. A domo si bidiat, fintzas, ca tandho no bi aiat àteras domos imbia, e a sos mannos lis bastaiat de essire a fora a sa zanna e ischiant ite ora fit. Ma deo fia minore e in dainanti de domo bi aimus sa loza, chi mancari bassa fit arta etotu pro me e no bidia su rellozu: deo depia istare atentu a candho sonaiat sas oras, donzi mes'ora. De sos minutos non bi aiat ancora bisonzu.
A part'e annata, pro contu de rellozu deo fia tzegu etotu: sinono, mi bastaiat de mi che acadhare a sas contonadas de s'istantziedha chi aiant lassadu fora de su muru ca nachi sighiant a fraigare. A sas contonadas deo mi che acadhaia in cabidanni, candho fit coghinde sa ua de sa bérgula chi bi aimus. Ma in meses de iscola, chi no sunt meses de ua ne cota e ne crua, no ndhe baliat sa pena a fàghere cudhu irfortzu e si ischia a lèzere sos números no ischia però a lèzere su rellozu. E gai carchi borta mi at collonadu s'ora ca... no iscurtaia sa campana, chei cudhu chi si betat a surdu e ispetat a che li barigare s'ora, mescamente si tirat ària de interrogu!... Ma custu de mi betare a surdu mi podiat cumbinare petzi candho no bi fit mamma in bidha e mi lassaiat cun Fina sorre, chi mi binchiat bàtoro annos; si bi fit Zuanna, s'àtera sorre, chi fit prus manna meda, mi lu ammentaiat issa ite ora fit e no faghiat a la lassare cantare, a issa! Si fit Pepe frade, dae pudhiles che fit in sartoria. E lassemus de babbu, chi isse fit su primu a essire. S'oràriu issoro no teniat ne oto e mesa e ne mesudie: lu faghiat su bisonzu e, si assupriant chimbe minutos apustis, de zanna in murros no ndhe lis serraiat neune. Ma teniant pistighinzu e intendhiant sas oras innantis de sonare.
A pessare chi daghi mi perdia s'iscola mi che la colaia gai... mancu a bi pessare! Su mastru za mi poniat sa “assenza” e si bi cheria torrare, bonu, e sinono ancu mai, chi antzis prus pagos bi ndhe andhat a iscola e menzus est, ma no pro sa lamenta de su “deficit” de su guvernu, no, ma ca sos pisedhos a medas faghent a dolore de conca a su mastru. Deo in domo tenia banzu seguru, e gai mi l'apo pérdida pagas bortas, s'iscola.
Própiu no isco de comente apo fatu a sas primas, fintzas a mi che abbituare a bi andhare donzi die. No mi ammento si apo prantu, comente faghent fintzas como tzertos pisedhos, chi parent anzones istitados a mélios, o chi los sunt zughindhe a presone. No mi ammento si mi ndhe so fuidu, nessi carchi borta, comente faghiant àteros, e comente si ndhe fuint como puru, dae presone. Ma in domo istaimus sempre a perrica, innantis de lòmpere sos ses annos deo, ca no paria de idea bona pro contu de andhare a iscola. E fossis cudhu «Deo bi andho una die emmo e una die nono!» fit comente e unu cuntratu chi aia fatu a contu meu, chentza su «E za l'amus a bídere nois!» de babbu e de mamma.
Pro mi fàghere intrare in cuadernu, daghi no bastaiat peràulas e minetas, in domo bi aiat dobbe puru, chentza rispàrmiu. Za depia crèschere puru pro agguantare menzus su corpu, chi fintzas a tandho, si carchi isculivita no mancaiat mai, fit prus sa ballassa e su zogu chi no su pore e a donzi modu cheriat bidu si a iscola bi afilaia o nono. Ma su tempus de «S'anzonedhu meu», «Coro ’e mamma» e «Siscuredhu» che fit coladu; che fia mannu... e babbu e mamma fint porosos, mescamente pro chistiones de iscola, ca issos bi fint pótidos andhare pagu a su tempus issoro, chi s'iscola benit gai, a tempus sou, che a sa fae frisca, e cheriant chi nessi nois no aeremus fatu che a issos. Fint coriales a tribbulare de prus issos, bastus de no pèrdere s'iscola a nois, mescamente a mie, su prus minore. No creo mancu chi esserent in s'idea de mi “mandhare a istudiare”, ma cumprendhiant cantu baliat s'istúdiu e in cussu poniant aficu. Za est abberu chi mancu a issos fit aggradada, s'iscola, pro su pagu chi bi fint pótidos andhare. Ma su pisedhu nachi la pessat a conca de pisedhu, e a su chi pessat su pisedhu nachi bi at pagu de li pònnere cabu... Segundhu a chie cumbenit.
- «Ahn, no ti aggradat s'iscola?! Ello e deo no fia gai etotu! E deabbonu de sa sorte chi bi essere andhada!»
Gai naraiat mamma, impudosa, ca issa no fit bona ne a lèzere e ne a iscríere. A part’e annata, s'iscola paret cosa pro sas criaduras... Antzis no, est birgonza in iscola a pònnere sos mannos totu paris cun sos minores... Ih a birgonza a iscola a mannos, ite befe! Ca in iscola... A andhare a iscola a mannu est commente e chi unu massaju si ponzat a triulare in zerru, e no ca ndhe at fatu meda, de laore, no! In bidha a unu sos brullanos lu leaiant a befe e bi lu naraiant pro lu fàghere arrennegare, e pro si ndhe fàghere una bentre de risu issos, chi nachi triulaiat su trigu in zerru! Iscola a mannu?!...Ahi?!... Unu bellu gàrrigu a minores e toca! Est a postu pro tota vida, unu. Medas za si crebant suta, curcurigajos!... Chi totu a unu gàrrigu no che la leant! Ma... totu a unu gàrrigu cheret! Petzi chi a sos mannos no lis deghent sos machines: a sos minores ebbia, ca a sos minores za lis passat totu... Pessade chi Nigola Osu est andhadu a mannu a “istudiare”: una revolutzione at fatu!
- «A mie» - sighiat a nàrrere mamma contendhe de sa vida sua e bazi e ischide de cantas àteras mamas - «a mie za mi che ant leadu a campu a ses annos! Petzi bi so andhada pagas dies a iscola, ca no mi aggradaiat. “Toca, toca!” mi naraiant sos de domo, “Si no andhas a iscola moes a campu!” Deo mi che cheria in cue, a conca de criadura, e a iscola non bi so torrada prus. Tandho mi che leaiant a tzapu ifatu, a tzapitare trigu, a iserbare, a batire su late dae Sas Lantzolas, che las teniat cue, tandho, sas bacas, su biadu de babbu. Cudhos manzanos de bidhia, coromeu!... A pes nudos, totu trapados de su frizidore e benemindhe!... Àteros tempos fint! Chie no ischit za est cumpanzu de su tzegu. Tzegu bidindhe! Mancu a pònnere sa frimma mia, azummai! A no bi torrare mancu die prus, a cudh'iscola!... A part’e annata, tandho, luego ndh'est bénnida sa gherra... chi sa zente si at bidu apretu malu de su bisonzu, tandho, mih! Tandho che los leaiant totugantos a sa gherra, sos ómines mannos, e sos zòvanos puru, siscuredhos, chi mancu a leare su fusile fint bonos, moriant gai etotu, mancu a si difèndhere... Tandho no si ndhe ischiat prus nudha... Sa zente donzi die a muntones, totu ispetendhe in sa posta, che istaiat! Ispetendhe a b'iscríere… e totu nudha! Tandho si ndhe torraiant pranghindhe… E ite iscriaiant, chi medas fint mortos, malevadados!
- «Ma proite l'ant fata, sa gherra?»
- «Ih, e ite ndhe ischimus, nois, proite l'ant fata?! Leados che los ant! Medas za no bi cheriant andhare: tandho lis betaiant sos carabbineris e che los leaiant ammalaoza! Bi ndhe at àpidu chi si che ant segadu pódhighes dae manos pro no bi andhare! In bidha, su Ghespe... Mih, no li nias gai, tue, mih…»
- «Proite?»
- «Caite!... Ca bi lu narant a impróveru! Isse no bi cheriat andhare e... ite at ispedientadu? Tocat a su dutore, chi tandho in bidha che fit Sioto, e fatu li at un'innetzione de petróliu! Tandho li at fatu male, ndh'est rutu a malàidu, est bénnidu a puntu de mortu! Mai prus bi est sanadu! Gherra za no ndhe at fatu ma... za lu bides, mih, comente est, sicu che linna!»
- «Ma sa gherra proite l'ant fata?»
- «Contras a chie? Chie fint sos inimigos? Contras a sos Austríacos fint gherrendhe»
- «E proite?»
- «Ih!... Proite?!... A mie ndhe naras?!...»
Sos inimigos nostros fint sos Austríacos... Za contaiant de àteras gherras puru, chi nachi una borta sos Bonesos... ma dae meda, mih!, chi depet èssere a su tempus “delle guerre d'indipendenza”, chi bi fint sos Sardos cue puru, mih! A su tempus, sos Bonesos, chi fint sos inimigos nostros... fint bénnidos a bidha e no isco ite totu nachi lis cheriant fàghere a sos Illoresos! Sos Illoresos, tandho, s'illorant... e acollos faghindhe sa gherra de... indipendhéntzia contras a sos Bonesos! Trinta nachi ndhe ant mortu, cue in Su Carente, suta de sa roca de Coronas! Dae tandho, sa zoventude sarda... uhm!... illoresa, chi andhaiat a tirare in leva a Bono e... sos inimigos nostros fint cue!... Illorè contras a Bono e Bono contras a Illorè! Otana contras a Oniferi e Orune contras a Mamujada! Donzi borta una gherra! Sa zoventude andhaiat totu, a sa leva, ca... “la patria chiama”! Chi si calicunu fit reberde za bi fint sos carabbineris “della madre patria”!
Babbu in contos de iscola aiat fatu sa “terza”.
- «Candho fia in iscola deo - contaiat isse - in bidha che fit sa tertza ebbia: a fàghere cuarta e cuinta fit a che essire a Bolòtene, a pè donzi die, duos o tres chi bi ndhe andhaiat, chi fint sos chi andaiant a istudiare. Fata sa tertza, a mie su biadu de babbu mi at comporadu una baca e apustis, daghi tenia tréighi annos, mi che at pigadu a montes a crabarzu».
- Si no andhas a iscola moes a campu!
Za bi ndhe aiat chi faghiant a su contràriu...:
- «Su santu chi ti at fatu!… E biadu e chi lu poto mandhare! Ma no ndhe at gana! Donzi die a campu che lu leo: daghi iscarmentat a triballu as a bischi li benit sa gana de istudiare!»
Babbu si podiat cussiderare “analfabeta di ritorno”, ca no fit fizu de “mandhare a istudiare”. Ma a su mancu aiat fatu su “permanente”, tandho in sa “era” fassista aiat fatu su “volontario” in Àfrica orientale e a sa gherra de su Baranta che l'ant “richiamato” pro difèndhere “la patria”. Azummai faghiat sa “educazione permanente”: sa pinna in manu za l'at torrada a leare! Ma cussos tempos che fint totu colados... Sas elementares bi las aiant fatas in bidha puru, totugantas, e deo… ditzosu a mie chi mi cheriant mandhare! Ma bazi e ischide ite mi pariat custu contu de andhare a iscola, donzi manzanu! Mancu a babbu fit aggradadu a andhare a iscola, a su tempus sou, e ne a sos cumpanzedhos suos.
Contaiat chi fint totu “àinos mannos”, chi ndh'essiant de iscola totu a tocu de curcuriga, in segundha a batórdighi annos; chi nachi fint malos chepebbecu, chi petzi timiant su mastru Canu, ca isse los aferraiat a origras e ndhe los artziaiat dae terra pendhulipéndhuli chi lis bogaiat fintzas su sàmbene. A issos puru s'iscola lis depiat pàrrere una cosa istrana: nachi istaiant irgherriendhe che crabas acorradas, sempre ispuntzonendhe, moíndhesi, pitighende, faghindhe a ríere. Petzi timiant su corpu. In iscola bi paraiant male, balla!
Ma su pisedhu est pisedhu, no tenet resone... No tenet mai resone in contos de iscola... Mastros e professores tenent resone: issos sas iscolas las ant fatas totugantos e no che las ant agabbadas a sessant'annos, issos! Pessade cantos annos de resone tenent in prus de sos iscolanos, e de sos babbos e mamas chi ant fatu pagas iscolas! Tantos annos de iscola, tantos annos de resone... Babbos e mamas no bi aiant de brigare cun mastros. Beru chi s'ómine no si medit a prammos; ma cussu fit unu ditzu sardu, e duncas in iscola no bi fit coladu mancu acurtzu. Su pisedhu est pisedhu. Domadu cheret...
- «Ehi oe!... Uhm, maza maza che andhas a iscola!»
Custa fit sa promissa, in domo, e babbu e mamma no fint gai malos a cumprire. A part’e annata custas promissas sunt bonas a cumprire puru: una funedha, una tzinta, una frunzita, una manu beniant a betu a donzunu. Cheriat postu mente. S'ischit: s'iscola est de importu, antzis ca no aggradat est prus de importu puru... Eh!... si aggradat ite cosa de importu est, tandho?! Una cosa chi aggradat paret unu zogu! E ca sinono!... Una cosa chi aggradat est sempre “mala”. Eh!... si donzi cosa aggradat, tandho sa vida est unu zogu e... fintzas a s'àinu meu piaghet, gai! Su bellu est candho est una cundenna, sa cosa!
In domo no mi poniant pore pro cosas de iscola ebbia. Fora de iscola bi fit s'àtera iscola. Deo fia minore, emmo, ma fia mannu e podia comintzare a dare borta a su zogu e dare una betada de manu e azuare sos mannos: a fàghere unu cumandhu, abbare s'ortu, a compidare a sa binza, e gai. Cosas chi a bortas aggradaiant e a bortas nono, chi no s'ischiat bene inue comintzaiat su triballu e ue finiat su zogu. In s'àtera iscola fia mannu pro totu su chi podia fàghere. Su triballu meu fit a azuare, ca bi aiat bisonzu, ca a sos mannos lis falaiat su suore, chi antzis naraiant chi bi aiat de ndhe falare sa mata, arrebbentados a triballu. S'ischit chi daghi sunt in duos triballendhe sa pelea est cumpartida e donzunu faghet pro unu e no pro sete e li podet avassare tempus pro àteru. Ma deo, su triballu meu nachi fit s'iscola. Suore in iscola no nos ndhe at faladu mai: die cun die sétidos, no bi aiat logu mancu a nos istirare sas ancas, chi si unu istiraiat sos bratzos, s'àteru artziaiat sa manu:
- «Signor mae’!... Mih, Pudhu mi sta disturbando, mih!»
Cheriat azudu pro no che li leare su logu. In s'iscola s'imparat a pedire azudu. Si no l'imparat...
- «Su santu chi ti at fatu, midantzegu, candho essimus a fora!...»
In fora bi aiat logu, pro arranzare sos contos nois etotu. Nade, nade chi sa passéssia est modhe: si fit comente e matones o linna de carrare a codhu nos fimus crebados suta. Ma sa passéssia est passéssia e de suore in iscola no ndhe amus bogadu mai, fintzas zughindhe sas fortzas de carrare linna e matones, chi carchi borta, in cudhos zerros de fritu, nos aiat fintzas caentadu sos pes, cantu chi fimus mortos de fritu in die de sole. S'impreu nostru fit cussu, de andhare a iscola.
Sos annos donzi mastru faghiat iscola in d-una domo diferente, pariat chi s'iscola fit nessi nàschida acurtzu a su triballu e comente bi aiat triballu totue, gai etotu bi aiat iscolas in tres o bàtoro bighinados. Ma fossis las aiant fatas gai, sas iscolas, ca sa bidha fit pòvera... Tandho bi aiat iscolas in sa carrela de Tzelestina, in piatza cumonale, in sa carrela de nonna Muredha, a crebu de Tola chi bi fit iscritu. Pro s'iscola puru Tola podiat crebare. S'iscola chi andhaia deo fit un'istantziedha ebbia, cun cudhos bancos chi pro ndh'essire s'úrtimu ndhe depiaimus essire totugantos. Fimus una trintina e passa. A parte nois, pagas àteras cosas bi aiat: sa càtedra, sa lavagna, un'armariedhu cun libberitos de contàssias, no sas de Predu Malíssia, unu santugristos e unu cuadredhu cun d-una fotografia:
- «Vedete quella fotografia? Quello è il capo della nostra patria - faghiat su mastru -: il Presidente della Repubblica».
Pro nos imparare a iscríere tandho sos mastros nos poniant a fàghere macarrones... Eh! Eh!... cussa est cosa de manigare! S'iscola no si fadhit: est nois chi lis naraimus macarrones. Sos mastros naraiant “aste”. Fit pro nos pònnere s'abbitúdine a fàghere andhare sa manu a ue cheriat s'órdine, e no bi cheriant sos macarrones nostros... A fàghere macarrones za mi bi poniat mamma e si no mi poniat issa mi bi ponia deo, a botu, che a totu sos pisedhos de su mundhu, chi no si podent bídere mai frimmos e cherent fàghere comente bident a sos mannos. In iscola sa cosa de manigare si podiat bínchere, bínchere no ca sa cosa de manigare fit meda, gai comente si narat a bínchere su triballu. In iscola si podet bínchere a sos àteros, si sezis prus “bravi” de sos àteros, che candho unu binchet su postu ca un'àteru l'at pérdidu. Faghindhe macarrones iscritos una borta apo bínchidu unu tzoculatedhu. Gai cantu s'ungra fit. Su pisedhu si cuntentat de pagu. Allegru che musca, deo, ca sa die fia su primu de iscola! Che lu ghiro a domo. Mamma che fit in campu.
- «Costóilu a mamma! - nachi Zuanna daghi so essidu, a mesudie — Làssalu a daghi ghirat issa!»
Che lu ponzo in una lamedha chi bi aimus subra de sa ziminera, una ziminera chi bi cabiat una famíllia intrea a calore a fogu fit. Ma no tenia asséliu: donzi tantu andhaia a mi lu abbaidare, cudhu tzoculatedhu... Si fit istadu càriga o nughe... De cussas cosas mi ndhe prenaia sas busacas, a craru e a cua, e a fora a remuzare cun sos cumpanzedhos. Sos istios babbu istaiat sempre chirchendhe ispinatzos pro b'iferchire sa figu a sicare. Cudha bella figu niedha!... Daghi fit bene sica la faghiaimus a filleris e la costoiaimus in sa càssia. Totu tucorada, in zerru, ndhe la bogaimus a manigare cun chiu de nughe e de méndhula. Ma unu tzoculate?! … Deo petzi ndhe bidia in cudhos botes de bidru in su tzilleri de tziu Nànghelu: ma fit a càmbiu apare cun su dinari. Dinari?! Boh!... Beh, daghi fia prus mannitu mi che ndhe furaia dae domo a mi comporare sas “zandujas”. Lampu a bona chi fit sa cosa comporada!... Totu bene imboligada!...
- «Mà!... Mih, unu tzoculate apo bínchidu, oe, in iscola!...»
Gai pessaia, deo, ispetendhe a torrare mamma. Ma mi che l'apo collidu innantis de ghirare issa.
Deo no fia “il primo” de iscola, no so mai istadu “il primo”. Antzis in cuss'iscola etotu una borta mi ch'est fintzas faladu su píssiu de su banzu chi mi at dadu su mastru, ca no ischia sa lessione. Za bi cheriat pagu a che li falare su pissiu, a unu, e a calicunu fintzas àteru, ca s'iscola fit che a sas domos etotu, chi pro fàghere bisonzu fit a essire a sas cresuras.
Sos annos in bidha fimus totu ispetendhe a nos fàghere sas fognas. Ma, no isco mancu chie, nachi fit pessendhe in àteru e a las fàghere nois sos de iscola, sas fognas, no bi fit in su “programma”, mancu si fimus istados zòvanos de vinti unu annu. Nois faghiaimus fognas a zogu, fora de iscola, ca terra intro no bi ndhe aiat mancu a brulla. S'iscola est iscola. Bàtoro oras totu a una tirada chi nos pariant sempre oto. In domo andhaimus candho ndhe aimus gana: pro bisonzos de gai za nos ischiaimus arranzare a sa sola.
Ma in iscola no bi fint sas cresuras de s'àtera iscola, e a pedire s'órdine pro andhare a pissiare mancu a ndhe fontomare. S'órdine no fit a lu pedire: bi fit!... In piedi!... Seduti!... Qui la mano!... Prendete la penna!... Braccia conserte!... Beru chi dae tandho a como s'iscola l'ant totu revolutzionada: bi ant fatu fintzas logu a cagare. A órdine. “Mai alla prima ora”, ca si no imparant a pedire s'órdine sa lessione adiosu! Cheret petzi chi su mastru o professore istet atentu, chi sinono sos iscolanos che li essint a pissiare duas e tre bortas donzi ora.
Una die su mastru mi che cramat e no ischia “il comincio”... A iscola andhaia chei cudhos operajos chi contaiat babbu, chi nachi s'impresàriu los cheriat, su manzanu, irmurzados, cagados e pissiados, pro no li pèrdere tempus triballendhe. E puru!... A part’e annata s'iscola batit sa gana de pissiare. No ischia sa lessione. Su mastru leat una bacheta de ozastru... totu nodos fit! Corpa ca ti corpo, a sa pranta de sa manu!... Za mi l'at caentada! Torrendhemiche a su bancu che so andhadu a ormina, píssia ca ti píssio.
No mi ammento però cantos corpos mi aiat dadu. In iscola los contaimus sempre, sos corpos. Iscola pertzisa, balla! In domo sos corpos fint gai, una cosa a sa bona... Ma no fint a forfè: fit a corpare fintzas a cantu bastaiat… In iscola sos corpos fint a contu... Beh, chentza contu! E za est a nàrrere chi nos ndhe podiaimus fuire, za!... De unu corpu in domo medas bortas nos ndhe podiaimus fintzas frànghere: fuindhe, faghindhe carchi balentia, faghindhe a ríere. E daghi che fit passadu s'arrennegu... che fit passadu fintzas su banzu. Ma su banzu de su mastru, lampu, fit chentza rimédiu. A fortza de la proare cudha bacheta de ozastru la connoschiaimus bene, ma no li aimus postu abbitúdine, chi donzi borta fit che una cosa noa... Poi su mastru bi teniat un'àtera bacheta, nébida, tènnera, iscuadrada, lísia lísia, niedha...
- «Compà! - naraimus nois - Lampu, cussa za!... Cussa est de ferru, mih, ite creides?! Cussa est pro candho che semus in cuinta, mih!»
Tzertu, a mannos sa cosa prus “raffinata”.
Su mastru Etzu, chi mi aiat zutu fintzas a cuinta, no fit malu... Antzis sa zente naraiat chi fit mastru bonu. Prus malu fit su mastru Mameli. Deo a isse li connoschia sa numenada e bastaiat cussa a nos fàghere a timire. Ma fintzas a cuinta no lu aia proadu. Una die a su mastru nostru no li beniat a bene a bènnere a iscola e nos at mandhadu a nàrrere de andhare a sas deghe e mesa cun su mastru Mameli, chi tandho faghiat iscola in sa Domo Cumonale. Allegros che musca ca fit a intrare a sas deghe e mesa, nois! Ma comente e rellozu... no andhaimus própiu a rellozu e andhados semus unu pagu prus chito, pro zogare. Su mastru fit interroghendhe sos suos.
In pratza cumonale, chi tandho fit a palone, cun su murallone comintzadu e mai agabbadu, bi aiat logu a cúrrere e a zogare una bellesa! E zoghendhe fimus, nois. Ndh'essit su mastru arrennegadu e catzadu noche at: nachi a no li dare ifadu, a torrare prus a tardu ca no fit ora. Noche semus andhados a suta de s'úlumu de crésia, chi a contu nostru che fit atesu. Fimus gai a chistionedhu, o fossis a boghes puru. E acollu su mastru, torradu a essire, e noche cramat. Comente l'amus bidu cramèndhennos, sos pagu domados si l'ant pessada e fuidos sunt. Deo cun àteros semus andhados. Intrados semus. Ndhe zughiat duos de sos suos acurtzu a su... tribbunale, interroghèndhelos, tristos chei sa Maria... Sos chi fint sétidos in su bancu fint mudos che crastu, no lis essiat mancu súlida. A s'ala de su bracone bi aiat una fila de cundennados; totugantos a manos in artu. Comente semus intrados, isse a dainanti e nois ifatu:
- «Braccia in alto!» - nachi - e postu nos at a un'ala, a bratzos istirados, a manos in artu.
Lampu!... A bodhire figu, a furare melighedha, a ispilire olia in su tempus za los aia istirados sos bratzos a in artu: ma gai nono! Chi candho mi che istracaia los lassaia pèndhere! Su mastru, arrennegadu che dimóniu ifurrendhe pilarda, at sighidu a interrogare e a pònnere a manos in artu: mancu chi che fint sas deghe e mesa da'ora si est abbizadu prus. Bi fimus gai carchi mes'ora. Ma cudhas manos pesaiant che tronu, sos bratzos si fint comintzendhe a pinnigare. Sos malissiosos... abbassiaiant sos bratzos, e petzi che lis assupriat sa bacheta a ungras. Sos àteros fimus onestos e bastaiat gai.
- Braccia in alto!
No dimandhedas chie fit su carabbinieri.
- Braccia in alto!
No dimandhedas a chie fint irrobbendhe.
Cun su mastru Mameli, pro chie imparaiat a contare contendhe carchi cosa, fit una cumbénia: no solu podiant cumprèndhere bene chi donzi númeru fit pro una cosa, ma podiant fintzas assuprire a números artos, decine, centinaia... Ma su prus mastru malu fit un'àteru: sos pisedhos li naraiant petzi “Cagavuindhe”, ca isse aiat imparadu a “obbedire” e in sa gherra chi li aiant fatu fàghere, “per amor della patria”, si ndhe fit fintzas cagadu, e gai bi che lu ant pesadu. Custu faghiat gai a timire chi, si fidaiat sa zanna de iscola abberta, calicunu agataiat su corazu... de che li fuire. Unu corazosu... e norantanoe timegagas. Chie malu... e chie domadu. Impudosos ndhe fint, sos bonos. Cun isse, si unu ischiat sa lessione a memória, totu bene, e lu cramaiat a l'interrogare, comente su pisedhu fit acurtziendhe che l'irmentigaiat totu! “Vuoto di memoria”. Calicunu prus trancuillu si cagaiat sos pantalones, ca lu leaiat a cussos, e àteros ghiraiant a domo a marcos biaitos…
- «Su santu chi l'at fatu!... Midantzegu a lu denúntzio!»
- «Odheu, nono!... Ca su mastru est che a su preíderu etotu!»
Sos pisedhos no lu podiant bídere tichedhu: «Menzus mortu pro èssere cun babbu!» - naraiat su fizu etotu. Ma como belleggai no si corpat prus “a norma di legge”, in iscola.
Edizioni Condaghes