Alivertu
sa colonizatzione de unu pastore
(continua dalla prima parte)

de Mario Puddu


Ma torramus a s'iscola mia... Mia?! Mia nono, lampu! Mai mi est cumbinadu de leare s'iscola che cosa mia. Su mastru emmo, za lu naraiat sempre: «La scuola è vostra e perciò...», però, lampu!... Che a como etotu, mih! Ma lómpidas a bi mancare gai pagu calicunu at a pessare chi mi aggradaiat etotu. Za bi sunt puru, emmo, sos chi in iscola istant bene, ca in domo istant peus. A nois su chi nos piaghiat fit s'iscuta chi che colaimus tra sa essida dae domo e s'intrada a iscola, cantu istaiat a bènnere su mastru. In domo istaiant fatuvatu a perrica:
- «No ti che andhes prima de s'ora!»
Ma totu nudha. Nos aggradaiat a istare totu paris in sa carrela de iscola. Fuiaimus dae domo ca, zogajoghendhe, bi aiat pelea a fàghere su chi nos poniant a fàghere. Ma fimus malos a acorrare a iscola, ca su istare in mandra, comente naraimus nois, nos aggradaiat prus pagu puru, ca a su mancu in domo bi aiat de andhare, de bídere, de tocare, de ríere, de totu. Si nos aiat intesu carchi mastru o professore nendhe mandra a s'iscola, e suponindhe chi cussos cumprendhant sa limba de sos pastores, nos aiat nâdu chi nois no fimus “pedagogisti”. A ndhe li benit de pessadas a conca, totu, a su pisedhu!... Sos professores ndhe ant fatu nessi deghessete annos... de iscola, mih! non ant fatu mancu una morte, no! E sa resone no bi at bisonzu de bi lis dare.
Ma torramus a su mastru Etzu. Isse corpendhe contaiat fintzas a chimbe, candho fit in bonas.
- «Vedete le mie mani?» - naraiat candho nos bidiat a su time time, andhendhe a malugoro a parare sas manos - «E quanti colpi di bacchetta non hanno preso queste mani! Eppure, sono ancora belle, sane, rosee! Coraggio!...»
Lampu, un'àtera limba fit faedhendhe! Però, mih, de gallos in manos in iscola za no nos ndhe at essidu mai: sos corpos no acorzolaiant sas manos e de totu sos chi sunt “andhados a istudiare” no ndhe apo bidu mai cun manos acorzoladas. O fossis bi cheriat àteru pro acorzolare sas manos e no fit cussu su pidinu de s'iscola. Depiaimus acorzolare àteru, in iscola. Ma no fit mastru malu, su mastru Etzu: sos chi colliaimus una bella passada de banzu in domo puru lu cheriaimus fintzas bene, mancari a su time time. E ca sinono, ite mastru malu podiat èssere pro mazare?!... A mazare si mazat pro su bene... Tzertu, no istaiat pessendhe a su proite si depiat fàghere a corpos: a bi cheriant! L'ischiant totugantos chi su pisedhu est pisedhu... e chi sa lessione est mala a intrare in conca... A su mastru puru, mih! A su tempus sou, però, eh! Sa lessione fit mala a intrare in conca e pariat chi s'àidu si podiat abbèrrere a corpos. Ma fossis fint irballendhe logu de corpare; o fossis fit s'istrada zusta. Za corpaiant a conca puru, a bortas, ma pariat chi s'àidu cheriat abbertu in manos.
Cudhu “Braccia in alto!”, imbetzes, no si cumprendhiat inue che depiat intrare sa lessione e fossis faghiat gai ca fit mastru zòvanu e faghiat a “metodo nuovo”, ma chentza irbandhonare su “vecchio”, chi bi cheriat etotu; o fossis si che fit cumbintu chi “la pratica vale più della grammatica” o est chi che li fit torradu a essire dae conca su chi aiat “istudiadu” in iscola. Sos prus de sos mastros za corpaiant a manos, ca pariat su logu prus addatu. Azummai l'aiant inzertadu! Chi candho leades una cosa in manos, e la tantades, e la medides, e bos la ponides a notu, e la segades, o l'arranzades, tandho sa cosa no boch'essit prus dae conca. In iscola est totu... triballu ’e conca. Sas manos... “Mani in alto!”, “Braccia conserte!”
No si tocat nudha.
Petzi pinna e cuadernu e líbberu. Sa lessione che depiat intrare in conca. Che a como. In manos che depiat intrare su sabore de sos corpos, “per ricordarvi”... Za mi l'ammento. E àteros puru si l'ammentant. A bos lu ammentades?
Ah!... como za no est gai! Como azummai no mazant prus, mastros e professores. Como, issos, che zughent ideas diversas in conca. Sunt “democratici”, “progressisti”, e gai, mih, totu cun ideas bonas, in conca. Como za no mazant prus... Beh, carchi corpu..., candho bi cheret bi cheret! Tantu a sos iscolanos no che ndhe lis cheret intrare gai etotu in conca, ne a bonas e ne a malas. E pro su prus, chi est sempre menzus de ndhe collire esaurimentu, mastros e professores, “democraticamente”: «Peggio per voi - nachi - Se volete studiare, studiate: chi se ne importa? I1 mio ventisette arriva lo stesso»  e a “norma di legge” no bi mazant prus. Oh, sos “rivoluzionari” za nono!... Custos mastros e professores si lu leant a coro, si ndhe leant arrennegu ca... «Come! Proprio voi?!», sos fizos de sos triballadores chi tenent bisonzu de s'irfrancare de su bisonzu, «proprio voi dovete studiare, perchè avete bisogno di elevarvi, di liberarvi!»  Ma totu nudha! Su santu chi bos at fatos... ndhe pigat fele!
Ma no bi ndhe cheret “istudiare” a bonugoro. Ndhe pigat fele ca própiu sos pòveros, sos malassortados, sunt azummai totugantos dirganados, issos prus de sos àteros, chi sunt sempre sos prus curcurigajos, de sos prus reberdes: su “studio” no lis rechedit, chi paret chi su “studio” est fatu pro sos sennores, chi paret chi sennores e iscolas sunt sa matessi cosa, comente e chi siat s'unu fizu de s'àteru. Ma ndhe pigat fele e carchi borta ndhe batint sa gana de los pistare che azu, a sos fizos de sos pòveros, ca... e biadu e chi podent “istudiare”!... “Svogliati!”, “Poltroni!” Eh!... Su “studio”... s'iscola no batit petzi sa gana de pissiare a sos pisedhos: sa gana de mazare puru batit! Ma si a mazare nono, nessi carchi boghe, chi timant! Sa “bocciatura”, poi, “naturalmente”: “Chi merita merita!” Eh!... s'iscola est iscola. E daghi unu est in mandra o est pastore o est bestiàmine. In teoria e in pràtiga. Un'àtera limba, lampu!

Su mastru no fit malu, antzis sa zente lu bantaiat chi fit bonu. Ca sa zente, ite cherides, sa resone la daet a chie si la leat. E in s'àtera iscola bi ndhe at de cosas de ischire! Sa zente l'ischit. Est ignorante. Medas cosas no las ischit, lu narant totugantos: - «Nois sighi semus cosa!... Nois no ischimus nudha, no semus nudha». A sa zente a bortas che li fuit su corpu che nudha. Una mama de sete e oto fizos, cun maridu emigradu, disocupadu, irrenadu triballendhe, triballendhe chentza lúcuru, massaju, maniale, pastore, zoronateri, operaju, una mama a bortas e medas bortas faghet innantis a li dare un'iscantarzada, a su pisedhu, chi no a lu
leare gai cun passéssia, totu ispieghendhebbila sa cosa, faghindhebbilu a cumprèndhere a sa bona. Una pessone, fata a comente benit benit, faghet prima a corpare. Ma s'iscola, lampu!... Est fata comente benit benit!
Nois timiaimus sos corpos in totue. Oh, pro tandho za no la leaimus che un'ofesa: a su pisedhu li passat totu. A su mastru lu timiaimus:
- «Ahn!... mih su batu est benindhe, mih!» - naraimus comente lu bidiaimus atesu ispuntendhe in d-una contonada, e deretu nos illoraimus a cúrrere a nos pònnere “in fila per due”, nois, sos sórighes, ororu de su muru de iscola, pro bi ndhe àere nessi su mesu cuados in pinna de sa prima fila. Sos curcurigajos curriant donzi borta a oru a muru o a daisegus de sa fila.
Tandho su mastru nos faghiat intrare, a unu a unu: isse si poniat in s'oru de sa zanna e nois colendhe dorchiaimus sa conca... no tandho ebbia, pro li ammustrare sas origras: a chie las zughiat brutas che lu catzaiat. Ite iscola podiat èssere si fimus andhados a origras brutas? S'àteru... pagu male, tantu no si bidiat e no bi aiat bisonzu de nos perificare, za l'ischiat su mastru puru chi si no nos sighiat carchi dellúbbiu “doccia“ no... “Doccia”?!... Mancu sa peràula! Sas domos nostras fint comente fint, gai comente s'iscola no bi fit pro su chi nos mancaiat.
Lampu, ma sas origras!... Cussas, lassèndhelas brutas, assassegus si podent tupare puru, e un'iscola de origridupados ite iscola est? Tupadas sas origras, tupada s'iscola! A origras netas nos cheriant. Za est abberu chi donzi tantu su mastru abboghinaiat:
- «Pudhu!... Che cosa stavo dicendo?» E Pudhu mudu che lódhuru. - «Mura!... che cosa stavo dicendo?» E Mura mudu che lódhuru. - «Pudhu e Mura qua. Vi faccio sentire io, vedrete!...»
Chimbe corpos de bacheta. Sas origras che fint in aterue e bi cheriat su corpu a ndhe las torrare.
Però daghi faghiaimus “igiene”, chi est una “materia”, ah!... cussa za faghiat, mih, a la fàghere in iscola! Candho faghiaimus “igiene” nos naraiant sempre a nos samunare totue, ma no in domo e in iscola puru, no: in totu su dossu. Iscola bona, balla!... Chi ndhe faghiaimus sempre de “igiene”, mih! La “studiavamo” donzi annu, chi in cudh'iscola, intrendhe dae fora, bi aiat unu fragu chi segaiat s'àlidu! Eh!... “L'aria ossigena i polmoni”!

Daghi su batu no podiat bènnere, sos sórighes fimus allegros che pitzone.
- «Coromeu!... Su mastru est malàidu: oe no benit!»
Ahi!... a si cuntentare de su male anzenu!... Beh, daghi no faghet a si allegrare de su male sou, unu!… Ma ca ei!…
Menzus unu mastru malàidu chi no in iscola!... Sempre gai.
Candho su mastru no podiat bènnere, nois noche torraimus a s'àtera iscola:
- «Compà, a ue andhades bois?»
- «A montes a falare una fasche de linna pigo. A bi benides?»
- «No, no poto. A collire olia mi ch'esso».
A part’e annata, in iscola, chentza mastru ite si podiat imparare? E ca sinono, sa muta za fit de nos fidare in iscola solos! Totu aimus bortuladu, che dimónios!... Paret chi in iscola sa fortza de sos bratzos e de sas ancas, de s'ischina e de sos nérbios daet a gherra e a machine, chei cudhos sórighes isserrados in gàbbia chi si móssigant s'unu cun s'àteru, faghindhe isperimentos sos issentziados.
Candho no podiat bènnere isse, a bortas mandhaiat sa muzere, chi fit mastra issa puru. Daghi beniat issa no fimus gai cuntentos che candho fit a torrare a domo: mesu cuntentos fimus, ca issa no fit gai porosa che a su mastru. Cun issa no fit a istare mudos che lódhuru e frimmos che crastu: cun issa istaimus a chistionedhu, a s'iscúsia fintzas a candho a issa puru no che li essiat unu “Silenzio!”, ca in iscola, pagu pagu chi faedhet donzunu, no si cumprendhet prus nudha, e tandho donzunu faghet a chie àrtziat prus sa boghe e... no est logu de chistionare, s'iscola. - «Siiiléeenzio!» - torraiat cudha a boghe lena e illonghiendhe sa peràula chi pariat chi teniat passéssia meda.
Ma in iscola s'istaiat mudos. Mai, arguai!, a rispòndhere a su mastru. Petzi candho ti dimandhat isse. Si faedhat a órdine. Pro imparare “L'ordine”, “gli ordini”. Arguai a rispòndhere a su mastru. Mai li cheret dada in bínchida a su pisedhu... Ca sinono podet pessare chi tenet resone fintzas isse... Eh no! Gai nono! Sos de domo puru medas bortas la pessaiant gai; ma si fit in domo si lassaiant bínchere, e poi in domo faghiat a bínchere ca nessi a fora noche podiaimus essire a tènnere resone nois. Ma cun su mastru, in iscola!... Su mastru est che a su preíderu in s'artare e su pisedhu depet bínchere perdindhe.
Cun sa mastra za nos leaimus ballassa... Petzi su corpu nos ammentaiat chi fit mastra, ma fimus cuntentos gai etotu ca issa corpaiat solu fintzas a tres. Issa lassaiat cúrrere e nois ndhe cheriaimus s'iscusa, nos ndhe daiat cantu s'ungra e ndhe cheriaimus cantu su bratzu, pariat chi no aimus bidu mai alimentos, che a unu muntesu a fàmine chi daghi bidet it'e manigare paret chi bi cherfat betare sa mata, chei cudhos presoneris de campu de cuntzentramentu, chi candho ndh'essiant e manigaiant ndhe moriant ca lis fit tropu fintzas su pagu.
Lampu, nois pariat chi no fimus educados etotu!... O fossis no nos l'aiat fata, s'educassione... Mala a intrare, poi, s'educassione puru in origras. A part’e annata sas àteras intradas fint totu serradas... disocupadas fint! Marranu chi si in iscola noche aiant immandradu fintzas a chimbanta annos... ndhe fimus essidos a pisedhos etotu. Cudhas peràulas, de s'educassione, intraiant in d-un'origra e ch'essiant in s'àtera! Fossis est pro cussu chi de peràulas, de educassione, ndhe naraiant medas. Iscola bona!…
Àtera die de festa... Ah, custu “studio” chi paret unu dolore de mata, chi no faghet a ingullire nudha! E no si ndhe podet fàghere a mancu, a manigare?... Nono, obbrigatóriu est! A óbbrigu a manigare gai est: cantu bos ndhe daent, daghi bos ndhe daent, comente bos lu daent. O màniga o crepa. O cussu o nudha. “Buon appetito”, “Auguri”!
A medas za ndhe lis passat fintzas sa gana de manigare..., de “istudiare”, e si cumbinchent chi est menzus a istare a sa zeuna, o a fàghere àtera cosa, a triballare, o fintzas a istare bandhuleris, in ziru, zoghende, bastus de no intrare a iscola. Che a su contu de sa criadura chi pranghet fintzas a tres meses. Sa criadura murrunzat, istat a tunchiedhu ca li dolet carchi cosa e li bastat a la zogare ebbia. Ma sa mama nono, sa mama zughet sa tita, e la zughet issa! E li depet mustrare chi la cheret bene fintzas candho li faghet male, e li daet a súere. E cudha ca no podet faedhare torrat a prànghere, chi tandho no ndhe cheriat de late. Torrat a prànghere... Ih, coro ’e mamma!... Leh sa tita! Torra! E cudha criadura torra a prànghere! Fintzas a tres meses, “età dell'obbligo”. Candho sa criadura ch'est criadurone mannu, e pranghet pro àteru, nachi totu su mundhu... a istudiare nachi est unu dolore de mata, cosa de lassare a chie “è portato”. Sa lessione l'at imparada.

Àtera die de festa fit candho nos bogaiant a ispassu, a sa sedha de campusantu, a leare sole. Nos poniant “in fila per due”, imbrocaimus in carrela mazore, a crebu de Vittorio Emanuele chi no bi lu naraiat neunu, e a campusantu. Inie mastros e mastras a un'ala e nois a un'àtera. Lampu a male chi nos ndhe pariat custu de bídere sos mastros chi petzi chistionaiant a contu issoro! Ndhe aimus ódiu candho bidiaimus carchi pisedhu, chi fit sempre su primu de iscola, chi si podiat acurtziare a chistionare cun sos mastros.
In cussos cunzadedhos de sa sedha de campusantu zogaimus a su gari, a lunamonta, a barriera, a istrampadas, a bandhidos.
Chentza nos istesiare però, e sempre seberados: féminas a un'ala e mascros a s'àtera.
Sa zente za no podiat cumprèndhere proite noche bogaiant a ispassu, a leare ària e sole:
- «Ello?!... e no che istat sempre in campu, fizu meu?!» - si lamentaiat carchi mama.
- «E no est ghiradu aposta pro andhare a iscola, su meu?!…» - faghiat s'àtera.
- «E no lu depo mandhare puru, a campu, su meu, daghi essit de iscola?!…» - si chessaiat un'àteruna.
Donzunu teniat carchi cosa de nàrrere. Sa zente fit innorante ca... si bi ndhe aiat unu in chentu chi no faghiat sa vida de totu sos àteros fit meda. Sa zente torraiat azummai totu a su matessi puntu:
- «Mah! ... E ite ndhe ischimus nois? No lu ant a ischire, issos, su de fàghere?»
Mastros e mastras l'ischiant comente cheriat fata s'iscola e ite lis cheriat postu a “istudiare” a sos minores. Ello?!... Babbos e mamas bi fint..., bi sunt pro fàghere fizos e mandhare a iscola. Petzi chi de cosa de iscola sa zente no ndhe cumprendhet bótziga ca... est innorante!... Ite ndhe podiat, ite ndhe podet ischire sa zente? Fossis chi s'irmeudhighinat su cherbedhu faghinde “problemi” iscritos in sos líbberos e chi at imbentadu in Milano unu chi est andhadu una bindhighina de annos a iscola e chi che at coladu tota vida sua andhendhe a iscola? Fossis chi istat frimma che crastu e muda che lódhuru ispetendhe a faedhare o a si mòere a órdine? E fossis chi in iscola si betat incunza? O si parat bestiàmine? O chi si faghet carchi cosa de indústria? Beh... carchi cosa de gai za nos la poniant a fàghere, chi fit un'àtera die de festa, “la festa dell'albero”, ca essiaimus a sas deghe e mesa. Azummai donzi annu la faghiant.
Sa die nos poniant “in fila per due” e a s'ala de campusantu… Lampu, sempre a cuss'ala! In cussas trempas de istradone sos operajos ammanitzaiant sos fossos, chi nois arguai a tzapare! Nos daiant unu prantonedhu, chi no nos ndhe tocaiat mancu unu perómine, e che lu poniaimus in su fossu. Tandho sos operajos bi betaiant terra a li carrarzare sas raighinas.
- «Compà!... Mih, cudhu prantone l'apo postu deo, mih! Bidindhe che lu sezis comente est creschindhe? Mih no mi lu tochedas, mih!»
A mie no mi ndhe tocaiat mai mancu unu a prantare, ca fint pagos, sos prantones, fit tantu pro..., no a prantare unu buscu no! Una cosa “simbolica”, tantu “per l'educazione”... Menzus “l'educazione” chi no unu buscu... No, menzus “il simbolo”. Unu monumentu li faghide, a su buscu. E a s'educassione puru, siscuredha.
Su chi ischiat sa zente, su chi sa zente ischit no fit, no est cosa de iscola, chi sa zente de sas cosas de iscola no ndhe ischiat una bótziga.
- «Compà!» - li naraiant medas a su mastru, chi si lu aiant postu a compare - «Compà, faghide bois! E si no ponet mente iscrabigàdeli chentza miserigórdia, e mandhademilu a nàrrere, chi in domo che lu agabbo deo!»
In cosas de iscola, babbos e mamas fint “competenti” a corpare, pro azuare a domare. Ischiant de sas cosas de iscola cantu s'iscola e sos de iscola ischiant a carculaiant su chi ischiat sa zente.
A su tempus sa zente no bi betaiat votu in cosas de iscola, no fit che a como, chi s'iscola est totu “democratica”... Como bi at fintzas una leze chi li narant “Decreti Delegati”, chi nachi bi podent andhare, si cherent, fintzas babbos e mamas a betare votu in iscola. E nachi podent fintzas faedhare! E dare cossizos! Revolutzionada est, s'iscola!... Ma bazi e ischide coment'est:
- «Ohi!... Ohi chi no ndhe tenzo de tempus! Tantu no conto nudha, ite frigura bi fato, deo!... No bi semus bonos, nois, a faedhare!»
- «Ih, e deo? Bi so andhadu una borta… ma no bi torro prus, no, balla!» Ello? Faedhant totu issos! Petzi sos “papà”. Ah cussos za “parlano”! Cussos “discutono”. Cussos si, chi ndhe cumprendhent, de iscola! Ca issos ndhe ant fatu de prus, de annos de... resone. E si cumprendhet: fint sempre “bravi”. Sennores e iscola, sa matessi cosa.
Ma sa zente!... Mancu bótziga ndhe cumprendhet de cosa de iscola. Nade, nade chi bi ant fatu cussa leze, chi nachi babbos e mamas, chi istant sempre lezindhe totu sos líbberos... podent fintzas cossizare a mastros e professores cales sunt sos menzus líbberos de comporare! “Democraticamente” eh! Ca... “libro e moschetto alunno perfetto”... Ah no, eh!... Cussu nono: in iscola líbberos ebbia, ca su muscheto... Cussu nono: “educazione alla pace”!... Sa gherra... est cosa de “adulti”. De niedhu che li ant bogadu sa camisa, a s'iscola.
E ca sinono!... Como est tempus de “specializzati”: o a líbberu, o a muscheto, o a mastru, o a carabbineri. Chimbanta e passa in donzi bidha, a mastru e a carabbineri. Educassione e órdine... Babbos e mamas... che a sos fizos etotu: “Credere obbedire combattere”. Sinono ite iscola fit istada si lu aiat ischidu sa zente etotu su chi lis cheret postu a fàghere in iscola a sos fizos? Tandho fit istada s'iscola de sa zente. Eh no!...
- «Compà, faghide bois!»

Tandho, si bi cramaiant su babbu o sa mama a iscola fit a corpare. S'annu chi apo fatu sa “settima”, una die ant cramadu a sos de domo. Ira russa bi aiat sutzessu. Acurtzu meu in su bancu bi tenia a compare Nigola Galistru, chi como est emigradu, e cun isse istaimus sempre brullendhe, a tróulu de risu, a s'acua, chi pariat chi s'iscola imbetzes de nos batire sa gana de prànghere nos batiat sa gana de ríere. Fadhidos nos semus.
Cun compare Nigola andhaimus a tentare s'ortu a denote, a l'abbare, a tzapitare su basolu, ca teniaimus sos ortos in sa matessi leada. E riaimus puru. Ma sa gana de ríere nos coitaiat a passare, triballendhe, e prus puru sa gana de irgherriare. Ma in iscola?... Pariat chi fintzas cudhas fortzas chi aimus de cassiare s'abba de unu surcu a s'àteru che las bogaimus chentza cabu, comente e chie no ischit ite ndhe fàghere, si no a pitigare, a istare a su moe moe, a su toca toca, a su rie rie, e fintzas a bídere una musca bolendhe nos pariat menzus de iscurtare su mastru. E candho fimus solos, si su mastru si ch'essiat carchi iscuta, pariat chi s'educassione no bi fit colada mancu acurtzu, a nois. Fit un'educassione chi bi cheriat sempre su mastru in dainanti o su corpu ifatu. Ma su mastru etotu, daghi lu bidiaimus prus arrennegadu, nos faghiat a ríere! Chi depet èssere cosa mala, mih, a timire e a s'isarcare e menzus a la leare a ríere!...
Una die su mastru che fit essidu e compare Nigola fit a “braccia in alto” in daisegus de sa lavagna. Fimus cun cussu mastru s'annu. Ite fato deo, leo sos cuadernos de su cundennadu e in sas cobertinas bi pinto un'àinu mascru cun d-unu debberone ‘manganello’ in fora...
Àinos gai in bidha no fint un'ispantu. A su tempus chi fimus minores nois sas carrelas si prenaiant de pisedhos e de bestiàmine: e chie prendhiat àinos, mascros e féminas chentza pidinos de “pornografia”, e chie prendhiat boes e bacas, e chie bogaiat porcos, e chie colaiat berbeghes e chie nessi pudhas e canes e batos teniat. Sos pisedhos, poi, daghi sunt iscapos, bident e abbàidant de totu, fintzas su chi cuant sos mannos. E cantas bortas nos semus divertidos a iscrobare duos canes atacados! Chentza los lassare in pasu mancu in sa “luna di miele”!… Pro contu de àinos mascros, neune istaiat a pistighinzu a lis pònnere sas mudandhas pro no lis bídere su ‘manganello’, si no fit a carrasegare. Ma sa zente no fit mancu “maestra” no! E sas carrelas no fint mancu “scuole”, no! Si poi pisedhos e pisedhas bidiaimus una monta o un'animale anzendhe e istaimus abbaidendhe... Ogros zughiaimus! Fora de iscola bi est cussu puru e sos animales, mancari domados, no est sempre chi faghent sos bisonzos issoro a órdine. E si fit un'animale anzendhe nos cramaiant sos mannos etotu. Ma in iscola!... Mancu pro sonnu! Mancu a pintadura! Ca sa chistione, candho est torradu su mastru, no fit ca deo aia abbunzadu in cuadernu anzenu, ma ca bi aia pintadu cosa iscandhulosa. Torrat su mastru:
- «Pudhu, domani vieni accompagnato!» - nachi - e mi at iscritu cosa in su cuadernu. Tandho no fit ancora su tempus chi mastros e professores acusaiant sa zente de che iscontzare in famíllia su chi nachi nos faghiant in iscola; mastros e professores no fint gai “coscienti” e cun ideas bonas, in conca, che a como: como sunt prus “preparati”. Tandho pariant prus de bidha chi no preparados e fora de iscola faedhaiant che a sa zente etotu. Como s'iscola za est totu revolutzionada!... Bi est su collegamentu “scuola-famiglia”, “scuola-società” e totu gai, mih!, chi fintzas su restu de sa famíllia, sa bidha, su triballu, totu depet cambiare comente a s'iscola rechedit, ca s'iscola est “il centro della vita”!... Fossis est pro cussu chi a babbos e mamas como bi los cramant donzi tantu, petzi chi no bi ndhe cheret andhare!
Sa crasse mia sa die fit totu burdellada, che a candho che leant su cundennadu a s'impicu; ma prus che àteru cheriant bídere, a s'acua, su chi bi aia pintadu in cudhu cuadernu.
Sa die ifatu so andhadu a iscola paris cun mamma. Faghíndhemi su... dibbatimentu, a mamma che l'at essidu un'iscantarzada: - «Lu domet chentza dolu!» - nachi a su mastru.
Àteras bortas, mamma, daghi che li essia a ziru e mi chircaiat ca li faghia bisonzu, essiat a mi chircare cun sa fune a bàtoro piza: fit banzu seguru che àinu in domadura. No at nâdu però a su mastru «Ello e tue ancora a ndhe bídere ses de cosas goi?» Teniat resone su mastru. In iscola cussas no sunt cosas “educative”: sunt “cattive”.

Su chi no podiaimus baliare fit candho su mastru nos poniat a iscríere. Deo no ischia mai ite iscríere! Fintzas chi fit a imparare una “poesia” a memória!... Ma a fàghere unu “riassunto” o unu “tema”!... No, no! E ite b'iscrio?! Daghi cumbinaiat de nos gherrare tra pisedhos za la bogaimus sa limba! Àteru e che “tema” fit! Ndhe agataimus de cosas de nàrrere! Za nos cumbinaiat pagas bortas de faedhare gai a meda in fora, ma candho cumbinaiat no istaimus a pistighinzu pessendhe «Cantas pàzines ndhe iscrio?» Antzis su pidinu de su meda fora de iscola no bi fit mai, pro sas peràulas, ca azummai sempre bi aiat bisonzu de faedhare a pagu. Donzi peràula pariat una cosa e no bi podiat àere prus peràulas chi no cosas. Sos mannos istaiant avertindhe a faedhare a pagu, pariat chi sa zente teniat ite fàghere e chi de peràulas no si ndhe depiat nàrrere prus de sas chi bi cheriant e pariat chi s'istrachidúdine si la sapiant fintzas in cue... Una borta tziu Bachisedhu Uda fit pighendhe dae campu, arendhe fit, ca lu aiant avisadu, e unu brullanu chi l'at abbojadu falendhe nachi lu cheriat collonare…:
- «Pighendhe?»
- «Falendhe?»
- «E nachi muzere tua si est illierada?»
- «Nachi!»
- «Nachi at tentu fizu mascru?»
- «Nachi!»
- «E nachi za istat bene?»
- «Nachi!»
«Bah, bah! - at fatu cudhu in pessos comente ch'est coladu - e ite si Bachisedhu at collonadu a mie, chi l'apo nâdu totu a pessamentu!», ca cudhu “nachi” pariat a brulla cussu puru!
Ma no faedhaiant tantu pro dare una “prova” chi ischiant a faedhare e ne a bídere cantos irballos faghiat, unu, pro lu botzare si no fit nessi a “sei”. Daghi su minore irballaiat petzi lu curreziant, sos mannos, ma no li poniant votu e ne in sa matessi “classe” lu munteniant un'àteru annu a bídere si bi imparaiat.
Nos betaiat pore, a foras de su “primo” de iscola, a fàghere unu “riassuntu” .
- «Prendete il libro a pagina tot!» - ordinaiat su mastru. In cussa pàzine bi aiat unu contu in italianu... Ih, ello, in sardu?!... Eh, fimus in iscola, no che fimus mancu in domo, no! No ischia mai ite iscríere. Leaia una frase de inoghe, una de cudhane, pariat chi cussu contu no si podiat “riassumere”. Àsiu ndhe aiat, su mastru, de nos nàrrere «riassumetelo con parole vostre»! E inue fint sas peràulas nostras?
Pro contu de “tema”, poi, no ndhe faedhemus! No ischia mai ite iscríere, cue puru, mai comente comintzare! Tandho no fit galu su tempus de sos “pensierini”, no fint gai modernos che a como, sos mastros, chi lis ponent a fàghere “pensierini” a sos pisedhos, chi no sunt pessendhe in àteru. Chissaghi proite no tenent nudha de pessare sos pisedhos, in iscola! Iscola trancuilla!...
A sos tempos nos poniant su “tema”. Oh, za no fit mancu su tema chi poniant a sos cantadores, no, candho faghiant sa festa de Santu Nicolau! Abbarraiant fintzas duas oras cantendhe in su matessi tema, e su chi no beniat a conca a unu, fint nessi in duos e in tres, cantendhe, beniat a conca a s'àteru, e ndhe faghiant unu bellu tema, chi totu sa zente, a pratza prena, iscurtaiat una meraviza, mannos e minores, chentza birgonza pro èssere a méschiu, e fintzas a medas annos si ammentaiant sas otadas. Un'annu sas úrtimas peràulas de s'otada las inzertaia fintzas deo, paria deo puru in tema!
Ma cudhu “tema”, lampu!... “La primavera”... Ma ite lampu bi apo a iscríere, nachi! A part'e annata deo no lezia meda che a sos primos de iscola, chi faghiant bene su “tema”.
Candho beniant sos líbberos, dae “Continente” beniant... Ih, ello dae ue sinono?!... De sos líbberos mi abbaidaia sas friguras e deretu che ziraia sa pàzine, chi a lèzere... a pagu a pagu! Bi cheriat su banzu pro mi fàghere istare a líbberu in manu! Su “tema” no ischia mai comente lu fàghere. A chistionare cun sos cumpanzedhos no si podiat, chi sinono su chi no beniat a conca a s'unu fossis fit bénnidu a conca a s'àteru, ma... “Allora il voto a chi lo metto?”... “La primavera... La primavera è bella, in primavera fa tempo buono, in primavera nascono i fiori e comincia il 21 di marzo e finisce il 21 di giugno” . Lampu, ma a ndhe prenare una pàzine, za!...
- «Preparatevi per uscire!»
Ah, custa za bi cheriat, mih! Ma a bortas lu cheriat deretu in iscola etotu su “tema” fatu, lampu, e, gai che a candho fit interroghendhe, istaimus ispetendhe a bènnere zente a chistionare cun su mastru, pro che passare s'ora, e ca tandho chistionaimus nois puru, a s'iscúsia, ma no de su “tema”, no: de àteru. O nessi istaimus ispetendhe a nos mandhare a cumandhu... Ah, mih, si fit a fàghere unu cumandhu a su mastru za fimus coriales! Che bentu aimus fatu, totugantos!
- «Chi vuole andare a?...»
- «Io!... Io!... Io!... Io, signor mae’!... Io ci vado!»
Fintzas sa domo a boghes che aimus betadu. Ma ite “vuole” e “vuole”?!... chi no est gai a suguzare sa gana de sos pisedhos, no! Lampu, mai nos lu naraiat “Chi vuole?”: petzi mandhaiat su “primo” de iscola. A nois, siat ca fit a andhare, a nos irfrancare su “tema” o s'interrogassione, o siat ca nos pariaimus importantes a nos cramare su mastru, fimus cuntentos a nos cumandhare. Ma no bi aiat de nàrrere “Io, signor mae’!” e cun su mastru no faghiat mancu a ndh'essire a machines tra cumpanzedhos, comente faghent como, pro si dare a bídere e pàrrere importantes nessi faghindhe tontesas o faghindhe a ríere, buschendhe carchi briga o carchi “nota”, ca paret chi nessi a fàghere a malu tocat daghi no bi at logu a fàghere a bonu, unu. Lampu a fàghere unu “tema”!... “Poche idee, molte doppie, sei andato fuori tema”. O a fàghere “poesie” in “prosa” est chi mi piaghiat, mih!... O a las imparare a memória!
- «Chito ti ndhe pesa, mih, manzanu!» - punghiant sos de domo -. Ma no fit a fàghere zoronada bona.
- «Su manzanu chito sa mente est frisca e che la collit de prus, sa cosa!»
Lampu, tantu za fit gai che a collire olia, o méndhula, a sa friscura, sa cosa! E cantos manzanos chito colados lezindhe a vinti e trinta bortas cudhas “poesie”, chi poetas in iscola no bi ndhe at a fàghere mai!
Limba ndhe zughiaimus pagu, chi bi cheriant sas tenatzas a nos ndhe tirare una peràula a s'interrogassione:
- «Non sa dire due parole messe assieme! Non parla!»
Limbileadu fit. A fine de annu, deo “Lingua... sei”. Za mi sarbaia donzi annu, ca... e chi aere fatu sa proa a che ghirare curcuriga a domo! Bi ndhe aiat chi de “lingua” no ndhe zughiant azummai nudha: “Lingua... tre”.
E a nàrrere chi su mastru a medas bortas nos caentaiat sa manu, prus a totu a sos curcurigajos, ca istaimus a chistionu, nessi a s'acua, chi pariaimus furendhe. A fura faedhaimus in sardu... “in dialetto”. Faedhaimus in “dialetto” ca... ndhe aimus fatu ancora pagos annos, de iscola, ca babbos e mamas nostras faedhaiant in “dialetto” ca... ndhe aiant fatu pagos annos, de iscola. Emmo, za naraiant, sos mastros, ca in totu sos líbberos lu poniant, chi fimus “italiani”, mancari chentza “lingua” o “ignoranti” e... faedhaimus a limba a fura. “Settimo non rubare” nos fint imparendhe in sa lotrina... in sa lotrina, e a cue puru che leaimus sempre carchi bella frunzita de ozastru a l'assazare in costas, ca nos pariaimus importantes gai, cue puru a bínchere perdindhe.

Ma ite lampu nachi mi piaghiat in cust'iscola?! Azummai nudha, lampu! Beh... mi aggradaiat a istare disegnendhe, faghindhe domighedhas e cresiedhas cun su campanile, chi in bidha che fit artu. Eh! eh! eh! cantu artu che fit!... Si una cosa che fit arta meda, tandho che fit arta cantu a su campanile… Fia cuntentu daghi nos poniat a fàghere “disegno”:
- «Prendete il quaderno! Disegnate la nostra bandiera!»
Za la bidia sa “nostra bandiera” daghi la poniant in su passizu de sa Domo Cumonale, sa die “della vittoria”. A tres colores fit: “verde, bianco e rosso”, sa “nostra bandiera”!
Ma torramus a su chi no mi aggradaiat, chi fit azummai totu. Sa “aritmetica”... Uhm, un'àtera “materia” fit! In iscola fit totu a “materie”, no materiales, però, no!, ma che a como etotu, mih! Antzis como de “materie” bi ndhe at àteras puru. S'iscola como est totu cambiada... cambiadedha, gai! Fintzas sos bancos noos ant postu, chi bi setzit unu pisedhu ebbia. Trinta in donzi crasse. E sas “materie”? Eh!... como bi est custa “programmazione”, sa “interdisciplinarità” bi est... Totugantos ndhe faedhant, mih! E candho in iscola sonat sa fine de s'ora su professore essit de una crasse e si che intrat a s'àtera, a “insegnare” sa “materia” sua. Ma custu est cosa de iscola “media”. Sos mastros, imbetzes, no essint, abbarrant in sa matessi crasse, a fàghere sa conca de sos pitzinnos a calàssios, unu pro donzi “materia”.
A su tempus chi fia minore deo, ne “programmazione” e ne “interdisciplinarità” mancu a fragu! Sa “aritmetica”, custa “materia”... matéria li nades, bois!... Za no fit mancu a medire olia, no!
- «Tre per due!...»
- «Otto!»
- «Asino!... Otto, vero?!... Vai a posto!»
Lampu, ma proite est chi tres bortas duos no faghiat oto?
E ite?! … conchiabbadu, irmentigadu est chi si che l'aiat, su pisedhu! Sa tabbellina si aiat irmentigadu. Ca sa veridade in iscola no est de chie la chircat, ma de chie zughet memória bona. Chi a la chircare, tandho, fintzas s'àinu meu l'agatat, sa veridade! E tandho ite “bravo” est, unu, si chircat sa veridade? Arratza de balentia! E a chie botzades, tandho? Ah, como za no est gai!... S'iscola est totu revolutzionada!... Tandho, a su tempus, cheriant botzados sos pòveros, a bortas chi calicunu aeret chérfidu fàghere che a Eva, chi nachi cheriat sa mela issa puru, ca... E como ite bisonzu bi at de botzare sos pòveros? Sa “aritmetica” l'agatant issos puru andhendhe a su “supermercato” a “fare un affare”, chi torrant sos contos a babbos e mamas... Ello? E a chie torrant sos contos, tandho?
De sos “problemi” de “aritmetica” deo non ndhe faghia unu zustu. No mi torraiant mai sos contos, chi no cumprendhia mai si fit cosa de annúnghere o de che bogare. Paria unu chi de bisonzu no ndhe tenia: “Qui tutto bene”.
Fimus fizos de massajos, de pastores, de maniales e gai. Tantas maghinadas de olia, dendhe su tantu, s'ozu est a tantu, cantu nos faghet? E si bi ponzo tantu e mi rendhet tantu, cantu bi lucuramus? Tantos litros de late a casifítziu, tantu a casu, tantu de peta de anzone, tantu de lana, tantu de afitos a pàsculu, a tantu, cantu nos benit? E siscuru a chie si ndhe faghiat àteras, de dimandhas! Ahi!... Ma custas no sunt dimandhas de iscola!
Custos pidinos los depiaimus irmentigare, nos cheriant a mente líbbera, trancuilla. “Infanzia felice”. A bi pessades, bois, ite aimus imparadu andhendhe a iscola cun contos de pane e casu, de ozu, de binu, de bestiàmine, de bestimenta, de domos e de rajos? Gai est a lassare sa conca a s'àtera iscola, in s'àtera iscola. S'iscola est iscola. S'àtera iscola est s'àtera iscola. Una fora de s'àtera. Sos pidinos che sunt fora, de iscola. Chie morit morit! E chie campat campat!
- «Compà, mandhademilu a ora sua, su pisedhu, a iscola! Pro oe l'apo chérfidu, ca nachi... Ma chi no lu fetat un'àtera borta, mih!»
- «Compà, e ite lu sezis ponindhe a fàghere? No ndh'est faghindhe de atzola, no! Istracu a iscola mi benit!»
Gai si chessaiant sos mastros nendhe sas cosas in ballassa, a sa sarda etotu, chi pariant sardos fintzas issos...
Sa zente no teniat sos “problemi” de iscola. Lampu a innorante chi fit!... Sempre gai, sa zente. E a sos fizos los poniat a fàghere cosa de domo e de campu, o los poniat a fàghere cosa de iscola... Gai li naraiat sa zente, cosa, chi paret chi a sa zente li budhit sa cosa, ca sas peràulas no. .. beh, su “studio” no... E a bortas, “irresponsabile”!, a sos fizos lis perdiat fintzas s'iscola, ca los poniat a fàghere sa cosa, a su bisonzu! Maleitu su bisonzu! Ca si unu istat bene, ite bisonzu bi at de fàghere sa cosa? Imbetzes unu andhat a iscola e... no tenet bisonzu!
- «Aprite il libro a pagina tot! - ordinaiat su mastru - Fate il problema tot!»
Iscola pertzisa, balla! E za si fadhiat, za! Sos chi nos fadhiaimus fimus nois:
- «Compà, como ite bi cheret, una sotratzione?»
- «Pudhu, lavora per conto tuo!... Era!... »
Fit nendhe a compare Vitóriu Era puru, chi como est emigradu. Comente su mastru abbassiaiat torra de ogros:
- «Ma bazi!... Como bi cheret...»
Un'àtera cosa bi cheriat.
- «Ho detto silenzio!... Non copiate!» - torraiat cudhu, dendhe tentu chi una manu no aeret samunadu s'àtera.
A bortas sos “problemi” nos los poniat a domo. Ah, in domo za faghiat, mih, a faedhare!
- «O mà, custu problema comente cheret fatu?»
- «Ohi, làssami sa conca, lassa, chi no so in chirca de sos problemas tuos! E deo ite ndh'isco?!»
Sorres mias dae iscola ndhe fint fora, e de gràssias!, e fint pessendhe in àteru. Si fit Pepe, su pidinu sou fit a fàghere bestimentas, a las fàghere comente aggradaiant a sa zente, a ndhe tirare su dinari, a pagare sa robba, a serrare in sartoria candho ischiat chi bi aiat finantzas in bidha. Si fit babbu…
- «Su mamentu chi ti at fatu!... Deo lu depo ischire comente si faghet su problema?! Si ti ponzo manu!...»
E ca sinono, a caristia chi fit prenu de pessamentos! E de cosas de fàghere! Fintzas su mastru, fora de iscola, teniat àteros pessamentos. Ma ite cherides? Isse puru, in iscola, faghiat sos “problemi” de iscola ca... sos contos faghiant sempre uguale a vintisete.
E torrendhe a babbu, isse in domo no bi fit mai, intro de die, e daghi ghiraiat su sero, istracu che àinu, si frundhiat in terra, si poniat unu pagu de isterrimenta a modhita, s'istoja o fintzas sos bàtiles de s'àinu, a pasare…
- «A iscola andhadu bi ses? Sos cómpitos fatos ti los as?»
Si rispondhia chi nono mi faghiat ballare e cantare. Ma no fit su ballu sardu. E a cantare no fit a otadas. No mi beniat mancu a conca de pedire azudu a babbu pro cosas de iscola. Pro cosas gai, poi, si arrennegaiat deretu. Pro cosas chi m'imparaiat isse fit prus passessile:
- «Ohi!... essimindhe, chi no bi ses bonu, tue!»
- «Ei nono!...»
- «E tandho, mih, goi si faghet: bidindhe ses?… Proabbei, toca! Toca e pàsadi, como, ca ses istracu!»
- «Ei istracu, so!... Bazi, bazi chi nono!»
- «E ista a ti azuare, tandho!»
Pro cosas de iscola nono. E arguai a fadhire in cue! Si no ischia sa cosa de iscola fit banzu seguru, ca tandho cheriat nàrrere chi unu est conca de àinu! Ca no podet èssere mai chi in cosas de iscola tenzas resone tue! Si no ti l'ammentas est ca tue ses conca de àinu chi ti che irméntigas totu, ca cheret nàrrere chi no l'as istudiadu.
Una borta fimus faghindhe su contu de cantu nos cheriat de meighina pro vinti sete berbeghes. A mie mi pariat chi fintzas faghinde sa suma, azunghindhe vinti sete bortas su matessi tantu, depiant torrare sos contos.
Mi che andho a un'ala, timindhe de si ndhe abbizare babbu, e fatu apo gai. E abbizadu etotu si ndh'est!
- «Conca de àinu!... Mancu a fàghere una mortipricassione ses bonu! Su cabbale ndhe as bogadu de s'iscola chi as fatu! A ite bi ses andhadu?!...»
Sas cosas de iscola depiant èssere cumpresas e imparadas una borta pro sempre, depiant abbarrare in conca a malaoza... A malaoza depiant abbarrare. Chi bona volontade in iscola no bi ndhe at a nàschere mai, no bi at a mòrrere mai neunu de ira ’e sàmbene pro su chi si faghet in iscola. No mi beniat mancu a conca a pedire azudu a babbu pro cosas de iscola. Cavour... E ite, a làcana apare cun babbu fit?
- «Cussas sunt cosas chi depes ischire tue, ca ses tue in iscola!»
E mai a isse li est bénnidu a conca de pedire azudu a s'iscola, pro sos bisonzos suos, e mios. Chi antzis cantu prima ndh'essia dae iscola e menzus fit, e si no mi teniat a triballare, nessi a no irbiare a isse.
- «Faghedilu tue, no istes ispetendhe sos àteros!»
S'indipendhéntzia mi l'ant imparada babbu e mamma, chi no  ndhe ischiant nudha. Gai la pessaiant in domo. Sa “filosofia” issoro, chi no fit una “materia”, fit chi donzunu depet istare in càncaros suos, ca no depet pesare a sos àteros, e totu su chi unu podiat fàghere a sa sola si depiat abbituare a si lu fàghere a sa sola. Sinono ite ómine est, unu?
- «Si ispetas sos àteros no ndhe faghes de cosa!» - naraiant.
- «E comente fato a sa sola a mi barriare s'àinu?»
Candho a noe e deghe annos mi mandhaiant in sos istios, a dies intreas, a S'Origredha a tentare su logu e a batire cosa de ortalíssia chi bi aimus, mi pariat dolu a che istupare, ca fit a frimmare tota die solu, atesu meda dae bidha, e sas chígulas no mi ndhe faghiant de cumpanzia, pro las intèndhere die die cantendhe!
- «Pro ti barriare s'àinu - cossizaiant in domo - che pones sa bértula prena subra de una traessa, acúrtzias s'àinu e che li betas prima unu fodhe e poi... s'àteru ch'est subra! Isarcu mannu bi at!»
- «Ma so tota die solu, inie!...»
- «Ello timindhe ses?! Imparas a istare solu, e mih no ti ndhe torres chito, mih, ca si che furant sa cosa!»
- «E pro abbare comente fato?»
- «A ti arranzas! E mih no t'irméntighes su poju istupadu, mih!»
Ma candho una manu de azudu bi cheriat etotu e si podiat dare no naraiant «Ma tandho su votu a chie lu ponzo?». Su votu fit «Andhat bene goi» o «Est male fatu gai». Sa promotzione: si unu tzapaiat binza e faghiat annada bona, bufaiat binu; si faghiat ortu manigaiat basolu; si colliat olia teniat ozu, si fit sartu bonu li daiant triballu.
In iscola, lampu, no fit gai, no! E ne a nos arranzare faghiat. Si chircaimus azudu... “Puniti tutt'e due!” E si fit male fatu su cómpitu, e chie lu podiat ischire? Su mastru l'ischiat! Su zudíssiu nostru che fit in conca de su mastru.
Pro contos de iscola sos de domo puru la pessaiant a sa matessi manera e totu s'azudu chi mi daiant fit a... púnghere: «Bae a ti fàghere su cómpitu! Lèadi a lèzere! Mih no torret babbu tou, mih ! Ei oe, si no ti agatat a líbberu in manu!...»
A part'e annata sa conca mia che fit leada dae su ziru. Babbu fit a su contràriu. Medas bortas, daghi sos seros chistionaiant, in domo, faghindhe dissinnos pro s'incràs, babbu naraiat:
- «Mih, cras sero no m'ispetedas, chi che corco inie!»
Custu “inie” fit S'Origredha. Cuntentu deo ca s'incràs podia zirare trancuillu!... E imbetzes..., acollu ghiradu, s'incràs sero puru! Si deo fia in domo o faghia a ora a mi pònnere in sarbu, bonu, ma si no mi agataiat lezindhe fit a ballare... E no fit su ballu sardu.

In iscola, a pisedhu, no mi ant botzadu mai. Bi fia andhadu una die emmo e s'àtera puru. A sa fine de s'annu sos votos bi los tenia totu e a su “sei” bi lompia fintzas deo. “Promosso”. Comente mi naraiat babbu no mi fit capitadu mai:
- «Su mamentu chi ti at fatu, conca de àinu!... Si no istúdias za ti che ant a torrare a prima!»
Gai nono, a neune. Bàtoro annos in “prima” emmo e fintzas a batórdighi annos in “seconda”, a medas. Aprovados pro antzianidade, curcurigajos, fizos de póveru, de póveru in terra, barriadu de bisonzu:
- «Andrai a pascolare le pecore, tu, asino!»
Sos pòveros ant abbassiadu sa conca. Prus de comente la zughiant. “Vai a pascolare le pecore, tu!” No azis a agatare unu “studente”, o mastru, o professore, de “ogni ordine e grado”, brutu de merda berbeghina, e mancu de merda de fraile chi, nessi, cussa est robba de indústria, ca s'indústria... Eh!... s'indústria... est prus... indústria est! No est mancu a triballare in campu, no!
S'iscola est iscola, no est fata pro pesare bestiàmine, túndhere lana, barminare, filare e tèssere, sestare e cosire, istirare e bestire: cussas non sunt cosas de iscola, sunt cosas de triballare. “Vai a pascolare le pecore, tu!”, conca de àinu, chi no ses mancu “tagliato” pro s'iscola. Sos frimmados fint “tagliati” pro triballare.
A tziu Bachis Maria bi los aiant totu frimmados, sos fizos. Cun megus bi ndhe aiat unu in cuinta, Zuanne si naraiat, chi como est emigradu. Tziu Bachis no teniat mai asséliu de su triballu, fora de iscola, chi si bi fit intradu aiant muntesu frimmu fintzas a isse. Beh... a isse l'ant muntesu frimmu ifora puru. A nàrrere Bachis Maria e a nàrrere póveru fit sa matessi cosa. Isse triballaiat a sa zoronada, ca no teniat nudha, si no fit carchi bículu in fatore a mesapare. Andhaiat cun totugantos e totugantos lu chircaiant ca triballaiat meda, in die de fatoriu e in die de bagadiu. L'ant muntesu frimmu fintzas ifora. Una borta fit maniale de mastru ’e muru faghindhe su polatu de unu de sos Mulas, sos ricos, chi sos pòveros sunt emigrados:
- «Ahn balla!... Si binchimus nois no ti lu as a àere a sa sola cussu polatu!» - naraiat tziu Bachis mesu allintzu.
Su mere de su polatu che l'at catzadu, intendhíndheli gai.
Tziu Bachis fit cumonista. Sos cumonistas no bi ant bínchidu ancora e tziu Bachis est abbarradu in... prima, inue istaiat prima, in cudha domo totu iscurosa fit, a pamentu de terra, chentza intúnigu in muros, fintzas a candho su mere de sa domo no che l'at bogadu dae cue puru.
Tziu Bachis teniat unu muntone de fizos, azummai totugantos in “età dell'obbligo”, no a si fàghere sa domo, no, eh! Ahi, gai nono!
- «Compà, o mandhades a fizos bostros a iscola o bos betant sos carabbineris» - si naraiat “betare sos carabbineris” gai comente si naraiat “betare sos canes” - «O bos faghent pagare una contravintzione, mih!» - li torraiat a ammentare su mastru nostru.
Tziu Bachis a sos fizos los mandhaiat una die emmo e una nono, ca no ndhe podiat fàghere a mancu, de manigare, ca fit a óbbrigu, s'iscola. Una die a iscola, s'àtera a carrare linna... a codhu, chi su carru lu teniat chie l'aiat; una die a iscola, s'àtera a tzapare binzas. Pro cussu sos fizos de tziu Bachis no ischiant mai nudha, de cosa de iscola.
Una die babbu mi at mandhadu a che torrare una farche a sos de tziu Sechi, a sa contonera de Su Crabione.
- «Bae - nachi - e tòrrache custa farche! E, mih, arguai chi ti perdas in caminu, mih! Che falas istrada istrada fintzas a s'istatzione e dae su ponte ch'essis línia línia!»
Custu fit su caminu prus fàtzile, ma su prus longu.
Deo ischia cussu. Falendhe in d-una carrela agato a Zuanne:
- «Goi e goi. A benis? Ballinas ti dao, mih!»
- «Andhamus!» - nachi cudhu.
Comente che semus essidos dae Su Caminu Etzu, in Furzagamanna
- «A che falamus a rugadura?» - nachi cudhu - «Innantis faghimus, mih!»
- «Andhamus a rugadura! E ue che falamus?»
- «Mih, leamus su caminu de Sos Arantzos, ch'essimus in Badhegrabiles, che betamus a Binzamanna e che semus in Su Crabione! Su mesu de su caminu faghimus. A pigare ndh'essimus in Laneri».
Fatu amus gai, comente bidiaimus a sos mannos e comente bidiaimus chi fit menzus nois puru. Zuanne ischiat sos logos, s'ora chi bi cheriat, su corazu, e detzidiat comente bidiat zustu. In iscola custa “geografia” no bi fit e pro contu de “responsabilità”…
- «Tue pone mente a su mastru, faghe comente ti narat isse! No fetas de conca tua, za l'at a bídere isse su zustu!»
Tzertu, a bídere nois, in iscola, no faghiat, no bi fit. Petzi su mastru lu podiat bídere. Si fit istadu ifora! …«Ello e tue no lu bides su chi bi cheret fatu?!» - naraiant nendhe a nois minores, ca donzi cosa chi cheriat fata pariat che a bídere su cadhu presu. A bortas però...
- «In Binzamanna che ses faladu?!... E si aias tentu irbortu, nois a ue fimus andhados a ti chircare?!»
In domo bi lis aia contadu comente e una balentia, ca aia imparadu àteru caminu a ca aia fatu unu rispàrmiu. Ma... Fit arriscu malu a bortas a pònnere mente a sa conca nostra etotu. Ma a pònnere mente totu a sa conca anzena puru, lampu!...
Ma in s'àtera iscola no si ndhe podiat fàghere a mancu de l'ischire nois etotu, de l'imparare nois etotu donzi cosa, de pònnere mente a su zudíssiu nostru, ca a sos mannos fortzadu lis beniat de nos mandhare fintzas solos. Bi fit Mastru Bisonzu a fàghere iscola.
In iscola est “responsabile” su mastru, est pagadu pro los zúghere sempre a ogru, “guardati a vista”... In iscola a part'e annata no faghiat mancu a fidare sa zanna abberta e ne a nos fidare solos mancu un'iscuta, chi sinono ndhe lis fimus fuidos totugantos. Eh!... como tènelos a s'anca!... Nos aiant tentu a conca.
- «Mancu a carabbineri ti cherent, mih, si no tenes iscola!»
Che l'aiat cumpresa, sa zente, a ite serbiat s'iscola e no li beniat mancu a conca de nàrrere a mastros e iscolanos “Istudiade comente faghimus a filare e tèssere sa lana chi tundhimus”. Emmo, za pessaiat, sa zente, chi fit in su bisonzu ca no teniat iscola, però... Beh, si cumprendhet chi est gai: totu sos istudiados fint de sos ricos. Za l'agataiant grae issos puru, su “studio”, chi pariant concas de àinu etotu, e medas faghiant sa làurea a fortza de porchedhos - gai naraiant sos pòveros, pro bínchere nessi perdindhe - e àteros chi si ndhe intendhiat nachi si ndhe fint fuidos dae iscola ca nachi no una die emmo e una nono bi cheriant andhare, ma mancu una die, chi nachi menzus mortos chi no a “studiare”. Ma fossis fit carchi ricu a conca de pisedhu.

Sos pòveros no teniant porchedhos de dare in donu, e mancu a pagamentu. Sos fizos de tziu Bachis fint sempre botzados, chi teniant de si batire a manigare e in iscola cantu prus fit in su bisonzu, unu, e prus fàmine li beniat. Ih, ello?, cosa de manigare est s'iscola?! Mancu una càriga e ne una nughe cheriant a bi leare a iscola, chi si nos bidiant manighendhe carchi cosa fint chimbe corpos de bacheta seguros. Eh!... a “studiare” fit! Unu “studio” nemigu de s'apititu... No: de su mànigu! Eh, a iscola si andhat a brente prena. A crebu de sos pòveros. A brente prena dae àtere. Chi cussu no est a imparare a manigare dae palas anzenas, no! Chi antzis, si unu imparat sa lessione, “nell'onestà ci crede”, gai mih, che a su chelu etotu, chi est una cosa bella, mih!
- «Ma a su chelu a bi cres, tue?»
- «Ello no bi creo?!...»
Bi cret, ca... si l'aiat tentu ite bisonzu bi aiat àpidu de bi crere? Su chelu... s'onestade est bella! Gai, mih, chi trancuillamente unu mànigat e rósigat in costas anzenas “onestamente”! Chi s'onestade l'ischit totu, mih! A memória. Iscola bona. “Onestà... Nome astratto, genere femminile, numero singolare”. “Bravo: otto!”
No si cumprendhiat però a cale ala fit s'iscola, si a s'ala de sos pòveros o a s'ala de sos ricos e de sos sennores. Ca pariat chi s'iscola daiat fintzas a manigare a su póveru, cosa de manigare batida: gai a sa bandha de frearzu, chi innantis nono, faghiant sa “refezione” pro sos pisedhos de iscola, pro sos prus pòveros, chi sa caridade no si podet fàghere a totugantos.
- «Gai chi ti che ant pótidu marcare a su mànigu, a tie puru!» - si chessaiat sa zente, azummai impudosa ca fit pagu pòvera e timindhe ca tantu aiant fatu partzialidades si a sos fizos no che los aiant postos a su mànigu.
De bachismarias in bidha bi ndhe aiat medas, prus bachismaria de isse puru, ca isse nessi debberone ómine che fit e totugantos lu chircaiant a sa zoronada.
S'iscola puru bi fit totue. E de a bonu! E màniga candho ndhe as, e candho no ndhe as ti ndhe istas! Iscola a triballare nono: a “studiare” ebbia. A triballare... su porcu! Eh! Eh!... gai nono, mih! Cussu no nos lu ant mai nâdu. Nos ant nâdu sempre “l'onestà”, “la laboriosità”, totu “nomi astratti” eh! A triballare... apustis, apustis de su “studio”, chi sinono comente faghet sa zente a andhare a su “supermercato” a “fare un affare”?

(continua)

Edizioni Condaghes

Invia i tuoi commenti a commenti@villanovastrisaili.com

Ritorna a Narrativa

Home