Alivertu
sa colonizatzione de unu pastore
de Mario Puddu
II
Candho a deghe annos in sos úndhighi che apo finidu sa cuinta mi che so... beh, ne marcadu, ne essidu e ne intradu a s'àtera iscola. S'àtera iscola bi est. Sempre abberta chi no bi at mancu zanna e ne bracones, abberta pro totugantos, minores e mannos, ómines e féminas e ricos e pòveros totu a méschiu chentza birgonza… Beh, cun àteras birgonzas.
S'àtera iscola fit comintzada, ma ne a sas oto e mesa, e ne a sas noe e ne a sas duas.
- «Chito essi manzanu, mih! Chi che sias inie chentza fàghere die! »
- «Manzanu no est nudha, mancari ti ndh'essas a tardu».
- «E a it'ora?»
- «E no l'as a bídere tue?!»
- «E a it'ora ghiramus?»
- «Fatu e a bidha faghimus!»
S'oràriu lu faghiat su bisonzu. A bortas su mastru. A bortas su dischente. S'àtera iscola daghi so andhadu fit comintzada. No prima die de santuaini. Ma no fia in ritardu. Neune fit in ritardu. E neune depet àere nâdu «Bi andho una die emmo e una nono», mancu deo, chi antzis, candho a ses annos pessaia a sa morte e mi ponia frimmu chentza respirare comente mi pariat chi faghiant sos mortos... sa morte mi pariat una cosa orrorosa, la timia chi... menzus donzi die a s'àtera iscola! Onzunu timiat s'úrtima die, ca fit che a sa die de sa tucada de su fumu.
De sos primos annos, su barantaghimbe nachi fit un'annada de caristia.
- «S'annu» - contaiant a medas bias chi pariat chi prus de gai s'istória no andhaiat addainanti - «s'annu sa zente fit a fàmine: teniat aunzu ma no teniat pane. Su tilibirche aiat distrutu totugantu. A úrtimos de làmpadas - contaiat babbu - che pigo a Montes de Artu a ndhe messare unu loto de orzu chi bi aimus in su cumonale. Fia a zú e carru: su sede de sete lotos ndhe apo faladu, in d-unu carru ebbia! Mancu su sèmene ndhe amus torradu! Su tilibirche s'annu beniat a nues, chi annuaiat fintzas su sole, mih! Fintzas su trenu at frimmu in cussa pigada de Arzola ’e Chessa...»
- «E adhias!... Gai forte fit custu tilibirche?!...»
- «Macone!... No est chi fit forte su tilibirche, ma bi ndhe aiat gai a meda chi sos binàrios che fint totu cuguzados e su trenu comente l'ischerfiaiat iscradiaiat, totu. Sa zente su mese de làmpadas fit totue messendhe. Daghi assupriant cudhas nues de tilibirche... Essummaria e Zusepe!... su trigu dae manos li leaiat! Ghirende a fiotos su sero petzi s'intendhiat lamentas: "E a ite ora est assupridu su tilibirche a ue fizis bois? A tale ora! Prus nudha amus fatu!" Inue colaiat isse lassaiat sa terra che mundhada».
Sos annos su bisonzu che fit a cossa. A part'e annata fint annos de gherra, sa zente fit a malu tretu de su bisonzu pro cussu puru. «Fit s'annu chi amus furadu totugantos»!, naraiat Fulanu. «E no! Tue as a àere furadu, ma deo nono!» Chie no at chérfidu no bi at furadu.
Babbu fit póveru ma no chentza nudha e no podiat baliare custu lampu de furas. Ndhe contaiat sempre de contos de furas, pro nos fàghere a cumprèndhere chi no andhat bene a furare, ca donzunu depet istare in càncaros suos, chentza si che imbarrigare subra de sos àteros.
Su tilibirche che aiat mundhadu s'incunza. Si podiat paragonare a sos isetores, chi nachi faghiant andhare fintzas sos carabbineris a ndhe lis leare su trigu dae s'arzola a sos massajos, e fintzas sos trastes de coghina li secuestraiant a sa zente, daghi no resessiat a pagare totu cudh'ira de afoghizos.
- «Un'àteru annu, su vintisete, - contaiat babbu - fimus totu a iscuadras bochindhe tilibirche in Molia. Fimus totu a iscobas, faghindhe a mundhadura, a trubbadura, pro lu furriare, pro l'ammuntonare a l'istichire fogu. Ma comente caentaiat sole, o comente l'istichiaimus fogu si pesaiat a bolare e... totu nudha fit! Tandho ant betadu arsénicu, ma moriat su bestiàmine puru, fintzas a onnusogru che li sunt mortas sas bacas. Belleggai ant ispedientadu e istudiadu fintzas chi unu, chi poi li ant dadu sa medàllia, at bogadu a pizu de betare su bilinzone avenenadu. Su bilinzone che falaiat a fundhu, in mesu de s'erba, e bestiàmine za no bi ndhe at mortu prus. E gai si est bínchidu su tilibirche, mih, ca andhaiat a chircare su bilinzone! Ohi!... a ndhe amus connotu de ballas! S'annu in sas iscuadras bi fia, deo. E a l'ischis ite faghiat Bodale, su biadu de su ricu, chi tandho fit a podestade in bidha?»
- «E ite faghiat?»
- «Ih!... sas iscuadras a su sou che mandhaiat! Sas iscuadras fint a contu de Comuna e isse, imbetzes de las pònnere totu a bochire tilibirche, una che la teniat totu s'istiu in Lenatas a l'innetiare sas olias, za pagaiat sa Comuna, manighile! E poi, arrea!... ca teniat sa butega, si cheriant sa paga, cudhos, los obbrigaiat a si ndhe la leare in cosa de butega, pro si lassare su dinari isse e pro bi mossigare cue puru!»
Lampu, un'àteru tilibirche, mih! Depiat èssere cumpanzu, o parente nessi de intradura, de cudhos meres de sas minieras sardas chi faghiant sa matessi faina cun sos minadores.
- «S'annu de su tilibirche, s'úrtimu chi amus connotu - sighiat su contu babbu - in cabidanni che so faladu a Samassi a chircare laore a sèmene ca no si ndhe aiat. Sa zente a punzos bi fit in cussas istatziones, totu in chirca de laore, a mercato nero, ca no si podiat! Pagas mesuras de cosa aia pigadu a cambiapare cun ozu, totu a s'acua. Belleggai s'annu ifatu fit annada bona. In cudhu loto de montes bi apo torradu a semenare orzu e mancu chircadu prus l'apo. A bi cres chi at fatu gai bonu?!... Sa bellesa de cuss'orzu?!... Su setanta nos at dadu! Za nos l'amus fatu unu bimisone, s'annu!...»
Tra brentes de bisonzu e de orzatu, de chivarzu e pódhine puru in annadas bonas, che aiat pesadu sa famíllia. Sos annos ifatu istaimus benighedhu…
In domo faghiant fintzas baranta e passa maghinadas de olia, chi no fit cantu ndhe faghiant sos meres de Tàtari, ma pro Illorè fit meda, antzis de sos prus chi ndhe faghiant. Su chimbanta aimus fintzas artziadu sas domos. Fintzas a tandho a domo petzi aimus sa coghina, un'istàntzia a costazu e subra de cussa s'isostre, chi faghiat a bi corcare puru, e a cuare!... che una borta chi so essidu a bandhidare! Sa borta tenia chimbe annos. Una die mi aiat mandhadu Zuanna a che pigare cosa cota a nonna Pisanu, chi istaiat in Sant'Antoni. Colendhe in Funtana, bi aiat una màchina de s'Erlas e unu muntone de pisedhos totu a inghíriu abbaidendhe, tochendhe!
- «Midantzegu sa roda che l'irgónfio!» - faghiat unu.
- «Ei! Ei! Irgonfiadebichela! Irgonfiadebichela, compà!» - faghiant àteros, totu. Carchi conchedha at fatu sa balentia. Totu fuidos semus. Deo a domo. Conto s'allega...
- «Ahn, sos macos!... Sos carabbineris a bos chircare essint, mih! »
Deo toco e a s'isostre, a bandhidare. O aia fatu o ischia.
De sos carabbineris mi ndhe faedhaiant in domo pro mi fàghere a timire, e totu sas mamas pro fàghere a remonire sos pisedhos bogaiant in pizu carchi cosa, pro risparmiare carchi ischisinada de corpu, puru. In sos istios nachi bi fit sa mama de su sole. Sos carabbineris bi fint de donzi tempus.
- «Ahn!... Mi sos carabbineris, mih, no curres?!...»
Fint cosa de timire sos carabbineris. Chissaghi proite.
- «Odheu!... Carabbineris bi at coladu! E a chie sunt chirchendhe?» - faghiant sos mannos, salarzados issos puru. Sa zustíssia fit. A b'intrare zustíssia a sa domo fit sa cosa prus iscandhulosa.
- «Odheu, mih unu barrantzellu, mih!...»
Ma ite barrantzellu e barrantzellu!... Issos fint de sa zente e petzi los timiant sos chi andhaiant a fàghere dannu. Sos pisedhos, a part'e annata, fimus totugantos “cattivi”, chi nachi cheret nàrrere presoneris, presoneris iscapos, nois. Timiaimus sos carabbineris che a sos mastros. Candho bi colaiat su mastru in carrela nostra fuiaimus a intro, e si fit in d-una carrela iscassiaimus a un'àtera pro no l'abbojare. Sos mannos ebbia no los timiant, a sos mastros. Sa zente pariat chi teniat totu cosa de timire, pariat totuganta “cattiva”.
Za est abberu chi faghiaimus totugantos abbardente, a s'acua ca no si podiat, onestos e disonestos. Ello e proite no si podiat? Mah!... neune però andhaiat a lendhare sa cosa a sos carabbineris e si calicunu si proaiat a iscobiare est ca fit un'arga de muntonarzu.
Sos carabbineris fint a s'àtera ala. In tempus de bisonzu issos puru faghiant finta de nudha candho leaiant cabu de carchi abbardenteri, mescamente si sos carabbineris fint sardos, chi pariant zente cun zente... Bi fit però sempre cudhu, carabbineri, chi no fit zente cun zente, “cuss'arga” naraiat sa zente, ca pariat prus zustíssia de sa zustíssia, “fedele servitore”. Che a Careta, unu datzieri, chi ziraiat die die a metro in manu ifatu de sas carrelas, medindhe donzi prammu de terrinu chi sa zente ocupaiat candho batiat linna a su fogu o preda a fraigare.
A fàghere abbardente l'aia imparadu fintzas deo ca, bazi coment'est in s'àtera iscola, una cosa s'imparat faghíndhela. In su tempus si ponet s'ainata in d-un'isterzu istérridu a frenuganis, ca li daet sabore bellu a s'abbardente; s'ammerat unu pagu de abba, si tupat cun d-unu tapu a sízigu, ma chi zutat un'istampa pro bi fàghere intrare unu tubbu, a sízigu cussu puru, chi colet in d-un'isterzu de abba muntesa sempre frisca: suta de su bicu de su tubbu si ponet un'imbudedhu cun s'ampulla. Si achicat fogu a s'isterzu de s'ainata, che colat un'iscuta e petzi atacat a essire unu tiruledhu de abba, chi est abbardente. A úrtimu, pro ischire si bi est essindhe ancora cosa bona, si ndhe betat unu tichedhu a su fogu: si che bochit su fogu cheret nàrrere chi cussa cota ndhe cheret falada ca no bi at prus abbardente.
Si fit istadu in iscola nessi una paja de mastros o professores si che fint istracados faghindhe una lessione, e fintzas nois noche fimus istracos e no de fàghere nudha, no! E fossis fit essidu a pizu carchi inventore chentza medàllia, de màchinas de fàghere abbardente, gai a su proa proa, e fossis fit essidu a pizu chi si podiat fàghere un'indústria puru a fàghere abbardente... Eh! Eh!... gai nono, lampu: totugantos a intro noche aiant tzacadu! Ello pro cussu bi est s'iscola, oh?!... A fàghere cosa de bufare, o de manigare, no est “studio”: cosa de porcos paret, “maiali”. A triballare... su porcu! Beh... sos operajos, cun d-unu “buon imprenditore”. In iscola petzi “lo studio”, chi est una cosa... Cosa nono: netu est!
- «No siat chi a sa muzere li ghiret pantalones brutos o iscorriolados, puru!» - faghiat mamma, nendhe a sos istudiados.
S'àtera iscola fit fora de iscola.
- «Candho essis dae iscola - naraiant sos de domo - ti leas sa craba e tocas a cussos caminos, a li dare a manigare. Innantis mànigas tue e apustis che bogas a issa».
A sa essida dae iscola che fia mannu, fit a fàghere su chi podia. Sa craba mannalita che la bogaia a Su Caminu de Su Riu; la prendhia a fune longa in cussas cresuras, issa paschindhe e deo a zogu. Su late de s'irmurzu mi lu podia triballare deo etotu, zogajoghendhe. Su sero ndhe la torraia a domo a sa loza.
- «E mascada l'as torrada cussa craba? E a it'ora ti ndhe ses torradu? A ndhe tenes de s'àsiu chi ndhe irmurzas de late, si no l'atatas bene cuss'animale! Daghi la prendhes, mancari a fune longa, càmbiali tretu donzi tantu!»
Sa cosa cheriat fata, e fata bene. Chi fit difítzile, ca sa conca de su pisedhu est leada de su zogu. Ma fit meda prus fàtzile, ca fintzas su votu si podiat bídere a ogru de pisedhu: una tita prena de late, o una supa caente fit ladina chei su sole. Donzi ocasione fit bona pro dare lessione, antzis pro imparare:
- «Mih, arguai chi mi batant allega, mih! - avertiant in domo - Dae tentu chi no ti che intret sa craba a sos ortos, ca faghet dannu!»
E si bi colaiat calicunu, mere o no mere, totugantos avertiant a dare tentu. S'imparaiat fintzas a timire... Beh, a timire l'imparaimus in iscola. A timire su mastru imparaimus. E àtere puru, ca... Lampu, comente faghides a “parlare” a una “autorità”? Chi no solu si trobeit sa limba, ma fintzas limba si càmbiat e sa tremuledha a manos e ancas atacat!
Lampu chi a bortas bi aiat de timire in s'àtera iscola! Una borta fia in Su Caminu de Su Riu cun sa craba. Fit unu bellu seranu, s'aera neta, unu bellu sole caente, in beranu. Deo fia a zogu, solu, e sa craba fit presa. A candho intendho custa moida... Àrtzio sos ogros e bido custas tres funes de fumu biancu, essindhe dae s'ala de Monte Nou a cara a Borbochè. Che lampu, isorbo sa craba e a bidha!...
- «Ih, goi chito ndhe l'as torrada cussa craba?!...»
- «Eh!... Za est mascada!»
- «Presse as tentu!... O dannu as fatu?»
- «E chi nono!»
In carrela de domo bi aiat unu muntone de pisedhos, a conca in artu, totu abbaidendhe cudha cosa, ispantados.
- «Custos sunt sinnales de Deus, mih!» - nachi tziu Andriedhu Casu, chi si fit frimmu falendhe dae montes, totu ispieghendhe cudha cosa a nois.
- «Ma cale sinnales de Deus!... - faghiat un'àteru - De custa cosa che ndhe at coladu fintzas s'àtera borta!»
Beh, si fit gai, tandho, no bi aiat de isarcare... Antzis, odheu a bellu chi fit a los bídere colendhe, daghi bi ndhe torraiat a colare, chi fint ariopranos!
Imparaimus a connòschere sos animales, sas àrbures, sas erbas. E cantas bortas so andhadu a linna, o a erbuzu! Chi bi ndhe aiat àteros chi bi andhaiant prus de a mie. Ma no fit pro sa “licenza”. Segundhu s'erba, fit a su porcu, pro fàghere lardu e sartitza, no pro sa “licenza”. Si fit istadu in iscola za bi ndhe aiant postu unu de pràstica, pro imparare comente est fatu chentza leare fragu... Ih, ello? Porcos a iscola?! Mancu porcarzos, chi los botzaiant donzi annu, ca nachi fint “asini calzati e vestiti”, mancari cun iscarpas afiliverradas o bestidos cun istratzos.
Chie teniat fragu de triballu fit inimigu de s'iscola, o siat chi s'iscola fit inimiga de su triballu... de sos triballadores, chi sos fizos de “papà” fintzas prus “simpatici” fint! Tambene «se fossero tutti così!... Questi si che dànno soddisfazione: è un vero piacere lavorare con loro!» Ca issos parlaiant, lampu! E poi fint sempre netos e profumados.
Su porcu faghiat sartitza e fragu malu, e sa zente lu poniat a mannale a si fàghere sa provista de sartitza e de lardu, candho no si lu bendhiat pro pagare s'afoghizu. Sa die de bochire su porcu fit una die distinta: die de festa, ca sas àteras dies sa zente che fit in campu e ca a bochire su porcu fit una die de festa etotu, ca a sa domo beniat àtera zente pro azuare, e sa cumpanzia est festa. E si faghiat in die de festa «ca cussos muconosos nessi a carchi cumandhu los tenimus, ca no andhant a iscola», naraiant.
Sos minores, daghi bochiant su porcu che istaimus a runcu a runcu abbaidendhe, totu tochendhe, faghindhe. Sa die innantis a mie mi mandhaiant a Sa Pala Terrarzu a falare martigusa sica a l'uscrare. Sos mannos faghiant iscola: comente cheret addescadu, e muntesu netu, su porcu, comente cheret trobeidu, puntu, uscradu, rasigadu, samunadu, apicadu, abbertu, irmatadu, fatu a lados, pesadu, chimentadu, salidu, cufetadu, cotu e... manigadu! Faghindhe etotu comintzaimus a manigare:
- «A lu bides custu?… Su fígadu est! Lea e màniga: est bonu gai etotu, crú, mih!»
- «Ahi!... E it'est custu? Una rete paret!...»
- «Cussu est su tramagu!»
Sa lessione de “anatomia” no andhaiat addainanti meda: sa zente pariat prus impressida a manigare chi no a istudiare comente fit fatu, ponimus, su fígadu, comente funtzionat, a ite serbit e proite s'irmalàidat o comente si curat. Lampu, a paridura, gai!...
- «Oh Marié, bae como e bàtindhe su cantare! Pédilu a Boredhu Piredhu. Chi est a pesare su porcu li nara!»
- «Compà, a ogru cantu nâdes chi pesat custu fiadu?»
- «Bellu est!... Tantu che pesat.»
- «E tue Marié, cantu li pones?»
- «Deo naro chi pèsada... tantu!»
- «Bellu ogru chi zughes, mih!… Si lu aimus in sartitza sa diferéssia!…»
Tandho poniant a pesare su porcu a lados a lados.
- «Ma comente si pesat cun su cantare?»
- «Mih!… Donzi intaca est tantu; pones su pirone in s'intaca chi abbarrat, contas cantas intacas sunt dae s'ala de su gantzu e ischis cantos chilos sunt»
- «E s'istadea?»
- «S'istadea zughet intacas de chimbanta grammas. Mih, abbà: inoghe est mesa líbbera, mesu chilu, líbbera e mesa, unu chilu…»
In s'ispiegassione, de “scale” no bi ndhe aiat... Ah, in domo emmo, za bi l'aimus s'iscala, pro pigare a s'isostre! Ma... no fint de cudhas de iscola,
chi inie no fint ne a pigare e ne a falare.
Istúdios prus a fundhu no bi ndhe aiat, si no pagas bortas. Bi lu intendhia, a babbu, nendhe «Istudiada cheret!» daghi no ischiat comente fàghere, e si in cussu mamentu li aizis dimandhadu a bídere si fit pessendhe a s'iscola a seguru aiat rispostu chi nono, chi in iscola no s'istúdiat su chi fit pessendhe isse.
O fossis bos aiat rispostu chi emmo, ca bastat chi unu “studi” e… agatat su postu!... E daghi unu est in postu... est a postu. Si ndhe afutit de su tempus malu! Istúdios in fine no bi ndhe aiat: pinnas, cuadernos e líbberos pro sas cosas nostras ndhe impreaimus pagu e nudha. Ma bi aiat de imparare de totu e fimus própiu nois chi lu imparaimus, comente si narat in sardu a “imparare”. In iscola, cue chie contat est su mastru, chi cussu “insegna”, mancari neune lu iscurtet, puru! Isse “insegna”, mai in sa vida ndhe lis importet unu corru a sos iscolanos... Beh, si est unu “buon maestro” nachi bi lis faghet importare gai etotu... mai in sa vida ndhe lis importet de cussu! Candho su “maestro” at “insegnato”... su pisedhu... su “maestro” su dovere sou lu at fatu!
In iscola si faghet chei cudhos chi si los cotant suta e lis daent a bufare... no s'ozu de rízine ebbia, no! Totu su chi depet fàghere s'iscolanu est a istare sériu, mudu, frimmu... antzis no: si depet mòere, e faedhare, a órdine, a bortas chi su mastru irballet betendhe, che a candho prenant un'ampulla líchida, mih! Oh, beh, como za no est gai, s'iscola est totu revolutzionada... Como sos “programmi” sunt gai modernos chi s'iscola... est che a prima. Gai no andhat bene, ma... andhat bene gai, s'iscola! S'iscriet in unu líbberu, in carchi leze e... revolutzionada s'iscola, che a prima. Si faghet prima a revolutzionare s'iscola chi no a mòrrere sos àinos de su risu... Sos àinos de su risu!
Nois, fia nendhe, imparaimus fintzas chentza mastru: de ogros, limba, origras, manos, ancas e conca ndhe teniaimus totugantos. Mancu drommidos istaimus frimmos. Istaimus sempre proendhe: «Una ndhe pessat a chentu ndhe faghet!» - istaiant a lamenta sos mannos, ca nachi fimus botosos. No istaimus mai frimmos: cosa chi a sos mannos, chi pariat zente sempre istraca, lis daiat ifadu, e nois mancu istracos bi pasaimus, chi fintzas istrachèndhesi fit malu a imparare a istare frimmos. Totu su chi faghiaimus de conca nostra nachi fit botu: zustu o no zustu, a zogu o abberu, bonu o malu. Sos mannos, o ca no podiant pèrdere tempus e ne tènnere àteru tempus de istare ifatu nostru, o ca fint istracos e no teniant mancu su tempus de bi pessare, chircaiant de nos pònnere frenu. Ma nois, o ca fimus faghindhe a mannos, e issos teniant bisonzu de nois e nos poniant a fàghere sas cosas, o ca lis beniat fortzadu de nos lassare solos, aimus tempus e logu de fàghere botu, de fàghere a cosa s'idea de sa mente, sa fortza de sa carena, e de pònnere mente a nois etotu. Chi no sempre andhaiat bene.
Chi no sempre andhaiat male. Che a sos mannos etotu, che a totugantos. Gai, a deghessete annos su botu de Fina si fit bortadu a cosa de mannos e paris cun Maria Pasca, sorrastra, chi fint fedales, candho in domo sua e cando in domo nostra, si faghiant sa cota de su pane issas duas a sa sola, ca teniant sa mama malàida: duos cartos de trigu a pane de fresa, a samunare su trigu, a lu purgare, a maghinare, a fàghere sa madrighe, a pesare a sas tres de chito, a impastare, a cariare sa pasta, a tèndhere, a còghere, a fresare, assare e remonire su logu.
Pariat chi fora de iscola peràulas e cosas no podiant istare iscrobadas e ne imparadas a rughe... A rughe, e no solu pro fàghere “cruciverba”! Sa peràula chircaiat sa cosa e cun fatzilidade l'agataiat, chi antzis sa peràula fit sa cosa. - «Sas peràulas pesant! - faghiat sa zente in su chistionu - E prima de che las betare, sas peràulas, bi cheret pessadu! Cheret pesada, sa peràula!»
E daghi unu, o una, aiat dadu sa peràula, àteru e che “contratto” fit! Sa peràula fit unu muntone e cosas. Neune faghiat carriera pro èssere paraletadore.
In su mundhu tocaimus sas cosas nostras chi naraimus cun sa limba nostra. Nâda e fata, sa cosa. No sempre.
- «Mà, fàmine tenzo!»
No fit unu “tema”.
- «E lèadi pane, fizu ’e Deu! Deo cheres a ti lu dare?!...»
Abberia sa càssia, intraia sa manu e leaia, su pane de fresa.
- «O mà, su pane ch'est belle e agabbadu!»
No fit unu “tema”. Mancu unu “problema”. Lampu, ite fit!...
- «Ali! Ali!…»
- «No bi sezis creindhe? Abberu bos so nendhe!»
- «Ih, e za amus coitadu a che lu mundhare?! Odheu, sempre a pane semus!»
Tandho cheriat samunadu trigu, assutadu, maghinadu, fatu a pane. Donzi peràula una cosa. Ma no est sempre chi sas peràulas doliant: a bortas si faedhaiat gai, a divertimentu, tantu pro nàrrere, chi fintzas a faedhare ebbia pariat una cosa bella. Tandho fit a contare contos, e brullas, e cantones e a ríere. A pagu a pagu, però, lampu, chi sa zente faedhaiat pro bínchere su bisonzu! No naraiat mai «Como imparo, como faedho e de inoghe a deghe annos lu fato e mànigo». A bortas sas cosas antzis si faghiant chentza mancu las nàrrere. Gai, che a tziu Galileo si faghiat. No cudhu de bidha, no! Cussu puru za fit mastru, de linna e de ferru, petzi chi no fit amigu de cardinales e pabas, chi cussos fint andhados a iscola, a totu sas iscolas, chi nachi bastus chi l'aeret nâdu isse, “il maestro”, fit gai e arguai! E tziu Galileo chi nachi nono, chi nachi sas cosas cheriant abbaidadas! E pro contu de “Inquisizione”, in bidha petzi bi aimus sas limbas malas, chi però no teniant tribbunales, petzi su foghile a si caentare su gafè.
E si est su fogarone, nois lu faghiaimus pro sa festa de Sant'Antoni de su fogu, a nos sere in cumpanzia totugantos a inghíriu, manighendhe e bufendhe fintzas a note manna.
Su proa proa nostru fit gai, a su fadu de Deu, in terra che pira ruta e crebada. Sa zente abbaidaiat a terra, cun s'ischina sempre a unu gantzu, chi no ndhe aiat de tempus a istare abbaidendhe a s'aera, si no fit a bídere ite tempus poniat. Sa zente fit presa a su bisonzu. Za istaiat puru a s'isorbe isorbe. Dendhe a subra a sos bisonzos, chi in s'àtera iscola si podiat fàghere de manos e de pes, e bi fit reséssida puru, si no fit ca la torraiant a prèndhere. E chie la zughiat a fune?
Bi aiat libbertade. O nessi su logu a l'imparare. Faghindhe e imparendhe, a su proa proa, che a tziu Galileo... e prus pagu puru.
Lampu a malu chi fit, però, a fàghere totu a órdine! Est che a imparare su disórdine etotu, che a una màchina chi, ca si semus bios semus sempre postos in motu, lassada sola che essit fora de istrada, ca paret chi su “autista” no che li podet istare otora subra.
- «Ma come?!... Quando manco io succede un terremoto, qua!... Carta, Leone, Mameli, Mura e Pudhu, qua!»
Chimbe corpos perómine. Su mastru no podiat essire mancu a sa carrela chi, comente furriaiat de palas, atacaimus a burdellu, a cadharidas de risu, che a canes chi daghi los isorbent atacant a túnchios, currindhe de un'ala a s'àtera, chi no ischint inue ndhe istare de sa cuntentesa, e brincant a subra e linghent e nuscant e apedhant, a zogu.
- «Maleducati! Non vi si può lasciare da soli neppure un attimo! Ve la faccio imparare io l'educazione, ve la faccio!»
E no l'amus imparada?!... Lampu a malos chi fimus!... Za che l'apo cumpresa chi fimus malos, nàschidos reberdes, dortos... In domo puru lu naraiant chi fia malu, malu chepebbecu. Ma... Candho unu babbu, una mama, tucant su manzanu a sas tres de note, e andhant a domo de sa mere, e l'agatant in su bracone ispetendhe, chi nachi ch'est tardu, e tocant a campu, a messare tota die a cúcuru a sole, chentza pasare petzi a mesudie un'iscuta, e poi torrant a messare fintzas a candho che betat su sole, in istiu, e torrant a bidha, a pè, che a su manzanu etotu, a bidha a sas deghe de note, s'àtera die gai etotu, pro una zoronadedha de fàmine, chi a istare peus no si podet, gai a contu de àtere che a contu sou, chi su bisonzu est mere malu su matessi, ite lis podent nàrrere a sos fizos, gai e fintzas chentza totu cussu, babbos e mamas fatos comente benit benit, a sos fizos, cun passéssia, cumprendhindhe chi sos minores no sunt mannos? Lompent innantis a nàrrere chi sunt malos. Fintzas in die de pasu. Ma in iscola, lampu?!... Est fata comente benit benit!
Candho nos lassaiant solos fimus bonos... Beh, lu bidiaimus nois etotu candho bi aiat de faedhare e candho de callare, candho de istare frimmos e cando de si mòere. Bi aiat libbertade. Su logu pro sa libbertade bi fit, e su tempus. Ma no fit unu “programma di educazione civica” de fàghere tra santuaini e làmpadas. Candho andhaiat a campu, unu, podiat fintzas cantare, chie ndhe teniat gana, tantu neune li naraiat “stai zitto” e ne “vieni all'interrogazione”, e ne de irballare timiat. No si cantaiat ca bi fit in su “programma”, “almeno dieci poesie”. Cantaiat daghi fit cuntentu e a bortas mi est cumbinadu de cantare annicadu puru, cun cudha ispétzia de nodu in bula: su cantighedhu ch'essiat su matessi. Rechediat a cantare, pro su bene e pro su male. Si cantaiat comente cantaiant totugantos. Ma unu podiat proare a cambiare boghe, a cantare comente no aiat intesu e cosas chi no aiat intesu. Líbberu fit. Za cumbinaiat puru de nàrrere: «No, cussa no mi l'ammento!» Ma neune li poniat votu malu, e si no si ammentaiat cussa ndhe cantaiat un'àtera. Si unu l'aiat nâdu «A ti botzo!» si ndhe aiat fatu una bentre manna de risu. Neune istaiat oretendhe a bídere si unu irballaiat, pro lu botzare. Unu corpu emmo, pro sa cosa fata male, pro curressione, ma a muntènnere a unu in “prima” fintzas a batórdighi annos mai!
Fintzas a sonare istaimus a su proa proa, ma no fit gai fàtzile che a cantare, chi sa boghe la zughiaimus totugantos. Ite podiaimus sonare? Su sonadore a sonete za bi lu aimus, in bidha; ma... e chie ndhe aiat de sonete?! A fruschiedhu sonaimus. A bortas nos faghiaimus unu pipiriolu de canna, o fintzas de fenarzu. Ma... sa “musica” che fit in iscola. Daghi apo fatu sa “sesta” sa “musica” la faghiaimus in su cuadernu.
- «Signor mae’!... A quando... Quando ci fa suonare?»
- «Suonare, vero?! .. Vi suono le costole, vi suono!»
A part’e annata, ite si podet sonare in iscola? A lassare sonare a sos chi ndhe ant gana, nono, ca bi ndhe cheret una passada a totugantos, nessi fintzas a “sei”, chi depet èssere su tantu pro poder nàrrere chi unu si est lassadu sonare. A comporare cosas de sonare a totugantos, nono, chi s'iscola est sempre irfundhada, chi no li bastat ne birde e ne sicu. E a sonare una launedha fata de sos iscolanos etotu? Eh, lampu!... E si che lis intrat un'ascruza in s'ungra? E si si segant su pódhighe a lepa? Póveru “maestro”! A nois cudha “musica” za nos faghiat a ríere! Za no istaimus mancu che a candho, a sa festa de Santu Nicolau, faghiant sos ballos in pratza cumonale, no, chi si poniant su sonadore in mesu e sa zente totu ballendhe a inghíriu, a ballu tundhu! Debberone ziru che faghiant, chi che leaiant totu sa pratza cumonale, chi neune li naraiat “Piazza 4 novembre”. Però, lampu, a sos minores za no nos cheriant, a ballare! No pro sa birgonza, ma ca baghianos e baghianas mannas... Si fit istadu in iscola za nos aiant fatu ballare a totugantos, nessi fintzas a “sei”. Pro tandho però fit serrada, sempre serrada pro cosas gai, ca cussu est divertimentu, chi a “materia” no bi est, ca no est cosa “seria”, petzi chi siat in sa “discoteca”.
Nois istaimus totu iscurtendhe e abbaidendhe, chi nos pariat dolu a nos ndhe andhare, dae pratza. Su mastru nos faghiat a ríere, daghi no nos faghiat a prànghere, cun cudha “musica”; nos faghiat a ríere ca cudhu “solfeggio” nos pariat una cosa chi ischiaimus nois e... Malos fimus!
- «Galistru, braccia in alto!»
Fimus cun cussu mastru. Isse fit interroghendhe “musica” a unu e nois no fimus che incantados, chi nos pariat una pudha fraschendhe.
- «Pudhu, braccia in alto! Ti faccio ridere io, ti faccio!»
Ah, como za no est gai!... Como za lassant ríere, tantu est che a prima, s'iscola.
A Santu Nicolau beniant a bidha totu cudhas barracas cun cosa a bèndhere e a mie mi faghiant issentire, chi fia sempre chentza dinari e in die de festa ndhe tenia sempre birgonza:
- «Fizu ’e Deu, tue ti ch'essis e abbàidas!» - faghiat mamma.
Cudhos sonetedhos a buca... Lampu a bellos chi fint! Una borta dae domo che apo furadu dinari, a mi comporare su sonetedhu. Male pro me apo fatu. Mi ch'essia a Sa Pala Terrarzu, a sonare a s'acua! Ma cudhu dinari bi mancaiat etotu dae domo. E chie podiat èssere?
- «Nara, coromeu, goi e goi! - atacat una die mamma - Cussa est faina tua, beru? Ite ndhe as fatu de su dinari? Ite ti as comporadu?»
No fit comintzendhe su dibbatimentu, ma su sonu in costas.
- «Dae domo furas?!... Su mamentu chi ti at fatu, arrisadu! Su dinari mi che leas?!... Dae pizos de muru, tandho, mi lu bogo, deo, a sos bisonzos?!... Arguai a tie chi bi torres, mih!»
Ma assassegus, daghi fit passada sa cadha, e oramai l'ischiant e deo no mi ndhe podia istare de sonare a craru etotu, piaghiat a sos mannos puru e fint cuntentos ca ischia a sonare su passu torradu. Su dinari za l'aia furadu, e sos corpos collidos, ma passione a sa música no bi ndhe tenia…
Daghi essia dae iscola, s'àtera iscola fit ispetendhe e ne mai serrada e ne intrada l'apo àpida. Candho istentaia tenia una briga segura, o fintzas unu banzu, si fia torrendhe de zirare a tropu, o si che agataia sa cosa leada, o furada o pérdida. Ma mai mi ant nâdu «Torradiche!», si no cherindhe nàrrere su contràriu, comente si narat in sardu azummai pro donzi cosa, ca paret chi tenimus resone de bèndhere e menzus la comporamus!
Candho l'aimus pagos annos, sa craba l'amus béndhida, ca in domo su late lu aimus cascaviadu e fintzas a mie, cudhos manzanos de zerru mescamente, mi rechediat de prus a irmurzare a sartitza, lardu, pane e casu, o cosa avassada dae sa chena. E poi faghia bisonzu pro cosas chi pariant prus de importu o siat chi oramai no pariat prus tempus de mannalitas, o siat chi babbu e mamma no mi cheriant lassare un'impitzu gai pro no m'irbiare pro sa cosa de iscola.
Ma sa cosa de fàghere bi l'aimus gai etotu:
- «Toca, piga a s'ortu a ndhe collire si bi at figu a su porcu! Essi a Sa Cortetza a collire olia! Ajoe a collire landhe! Bae e bògache custu a babbu tou! Sèmena custos ranos de fae! Tzapa intro de sa binza! Còmpida a Sarraore! Abba sa prantaza! Iserba cuss'arzola!»
Sas cosas de fàghere no agabbaiant mai, chi a mie no mi lassaiant prus tempus de zogare, si no fit a fura, e mancu a conca mi beniat chi su tempus podiat èssere líchidu e petzi faedhendhe de iscola si narat chi cherent fàghere su tempus “pieno”. Pro cussu sa zente istaiat:
- «E candho bos las daent sa vacàntzias? E medas bos ndhe daent? E candho finint sas iscolas? Mih no ti botzent, mih, chi no tenzo de ti mandhare un'àteru annu puru! »
Ma sa zente no teniat “programma”, perunu ministru bi aiat pessadu, chi pariat chi sa zente no teniat ministru. Mancu sos mastros bi ant pessadu mai, o fossis issos faghiant chei cudhu: «Preíderu so e missa canto!». Su programma in s'àtera iscola lu faghiat su bisonzu, su tempus. Cumandhaiat su tempus: pro bufare binu cheriat pastinadu binza, sa binza a tempus sou innestada, pudada, tzapada, meighinada, binnennada e su binu bufadu, si bi ndh'essiat.
Custu bi fit in su líbberu mannu, chi no fit su “sussidiario”, chi medas annos assupriat in zennarzu, e como fintzas in abrile. Su líbberu mannu bi lu aimus sempre, fora, chi a intrare a iscola est tropu mannu, ca no bi cabet nudha, mancu sos iscolanos bi cabent. In s'àtera iscola za bi cabiat! Bi cabiat fintzas s'iscola. Totu sa zente bi cabiat. Pro afollamentu etantu de fragu malu za no bi ndhe aiat, chi de afollamentu petzi si ndhe bidiat in sos ballos, in sas portessiones, daghi b'isposaiat o moriat zente. Pro totu s'àteru, daghi bidiaizis deghe pessones paris, tra mannos e minores, chi andhaiant paris chentza birgonza, fit meda e no cumbinaiat a mastru perunu de pàrrere unu laghinzaresu cun trintaghimbe e baranta iscolanos totu paris. Chentza afollamentu za faghiat a chistionare, mih! Chi rechediat puru, fintzas pro che barigare s'ora chentza si pònnere a coro su triballu, o pro che iscucurrare su malumore. A chistionare za faghiat, ma dae sa lamenta su chistionu fit malu a essire, no essiat: no est chi torraiat sempre a su connotu, ma azummai, chentza ischire totu su connotu. Ma in su chistionu sos minores puru podiaimus betare votu, no de unu a deghe. A bortas però a nois nos tocaiat prus a iscurtare chi no a faedhare, ca unu mannu ndhe ischit de prus e piaghet a l'iscurtare, e a su mannu no si li leat sa peràula dae buca. Ma a artziare sa manu no bi fit; za cumbinaiat puru de faedhare totu paris chentza iscurtare s'unu a s'àteru, che in iscola etotu, comente e brighendhe, ca si faedhat sempre a cara a su mastru, ma mai de intèndhere unu terremotu.
Sa cuntentesa nostra fit candho sas iscolas fint serradas, ca tandho fit a essire, andhare a campu, a pigare a montes, a che corcare inie, a torrare a denote, a bídere logos e cosas. Istaimus sempre ispetendhe sas festas. Su chi no podiaimus dighire fit a nos pònnere cómpitos a domo, chi pariat chi nos fint pessighindhe sos canes. Deo mi los irmentigaia fintzas a sas úrtimas dies innantis de torrare a iscola.
- «Ajó a collire olia!» - naraiant sos de domo.
Nessi a collire olia mi leaiant, ca fit una cosa chi podia fàghere e la depia fàghere ca... «Ello sos macos, a triballare, oh!» S'ozuermanu lu manigaia fintzas deo, e de su chi comporaiant a càmbiu apare cun ozu puru mi aggradaiat.
- «Ajó, prestu a s'olia!
A imparare a triballare, pro istare onzunu in càncaros suos, comente naraiat sa zente, chi ischiat ite fit a ispetare cosa dae àtere o a bi l'iscúrpere.
- «Prestu a s'olia!»
Fit a fàghere a ómine.
Sos istios babbu andhaiat azummai donzi die a S'Origredha, chi che fit in làcana de Bolòtene, atesu chi bi cheriat prus de un'ora de caminu, a pè. Inie bi aimus s'olivàriu e in istiu cheriant fatas sas cortinas a sas àrbures pro agatare su logu netu a su tempus de ndhe collire s'olia, chi l'acolliaimus totu a una a una dae terra. In su badhigru bi aimus iscras e bérgulas puru.
- «Inoghe - contaiat babbu - fit totu a una busa de rú, candho l'amus comporadu…»
- «Su cantu fit?»
- «Su baranta fit. Su trintases mi che so andhadu in Àfrica orientale, volontàriu, ca inoghe triballu no che ndhe aiat, che fia essidu fintzas in su de Gavoi cun Bodale, a chircare triballu; fimus abbarrados tres dies caminendhe a pè, ca nachi bi aiat triballos e triballos no bi aiat e torrados nos ndhe semus. Partidu mi che so... In martu semus partidos. Li aia fintzas mandhadu una cantone a mamma tua, dae Castedhu, ca inie nos ant fatu ispetare carchi mese, e sughestantu a mie, ca tenia su diproma, mi ant postu a pudare olias. A mamma tua l'apo lassada cun Pepe e Zuanna minores. Su trintanoe, in maju, mi ndhe so torradu, timindhe de mi che agatare inie sa gherra, ca za lu fint tronendhe dae tandho ch'iscopiaiat gherra. Una borta bi aiat bénnidu unu zenerale a Terrutzi, in s'Eritrea: est abbarradu tres oras faghindhe una parlata, e nois incuadrados in cudhu sole budhidu che fogu!... E chie ndhe aiat de gana de iscurtare a isse?!... Chi medas sordados si falaiant chei s'àpara in cudhu sole! E cudhu chi nachi s'ltàlia no fit ancora pronta a intrare in gherra, e sos istudentes a boghes, chi nachi cheriant sa gherra!... Sos macos! Si bidet chi fit zente mascada, chi no ischiant mancu inue pònnere su culu, istracos de fàghere nudha! A mie za mi lu naraiat s'inzenieri Pinna, chi fit de Putumajore: «Pudhu torradiche!... Mih chi no istentat a iscopiare gherra! E inoghe, si gherra bi at, est peus puru, mih! Custos niedhos noche manigant bios a nois, mih! Totugantos si fúrriant!» Sa fortuna mia est istada cuss'ómine, sinono bae e ischi si mancu mi ndhe fia pótidu torrare!
Tandho contaiat de candho fit coladu in su “Canale di Suez”, in su “Mar Rosso”, su cambiamentu de su crime...
- «Est tandho, mih, - sighiat a contare - cussos annos chi che so istadu in Àfrica chi amus collidu pagos sodhos. Bi ndhe at àpidu chi ant fatu fortuna: daghi bi fint unu pagu, si conzedaiant e si poniant in afares, sos chi poi no ndhe ant pérdidu totu a sa gherra. A mie sos annos chi bi fia mi aiant postu a coghineri: fia su cuoco de sos uficiales. A manigare e a bestire no ispendhia nudha e su dinaredhu de sa deca lu mandhaia a mamma tua. Àteros za si lu bufaiant!... Inue fia deo, belleggai, za fit logu trancuillu: lampu, a medas che los mandhaiant a gherrare cun sos ribbelles! Tantu za fint cosa bona!... A sos niedhos nois los collonaimus, totu! Dinari no ndhe connoschiant, issos!... Ih, poi, si aias bidu comente faghiant, totu!... In lozas de sida istaiant, mih! Una borta chi lis apo assazadu su pane issoro azummai ndhe fia mortu cun su mossu in bula! E chi fia nendhe, cussu dinaredhu chi li mandhaia, a mamma tua, issa za l'at costoidu, no timas! Issa za no istaiat ispetendhe cussu pro si campare, za andhaiat a sa zoronada cun totugantos. Ello cussu pódhighe malu no est dae un'ispina chi li est punta iserbendhe? Tandho li est andhadu in cranghena, ch'est istada un'ala de tempus in Bono, ca bi lu fit curendhe dutor Anzoi, chi fit dutore bonu meda, curadu za bi l'at ma li est abbarradu guastu etotu, mih! E deo chentza ndhe ischire nudha! Candho so torradu nos amus comporadu custu. Daghi so bénnidu a mi lu abbaidare, cun mamma tua, petzi si che bidiat nodos e puntas de ozastru: totu betadu apare fit, una busa de rú! In mesu petzi che aiat una caminera pro su bestiàmine, a colare. «Malu olivàriu ch'essit inoghe!» - faghia deo abbaidèndhemi su logu - «Iscras puru che fato!» Sa zente daghi at ischidu chi lu aia comporadu, custu, mi ndhe at nâdu de donzi colore: arratza de macu chi nachi fia a comporare cosa goi!... No paret mancu abberu!... Za nos est costadu ispatendhe rú e tetinosu, ma!... Olias fatas petzi che ndhe aiat una trintina, irbandhonadas. Sos ozastros los amus totu innetiados e pesados, cun Pepe, e poi los amus iferchidos. E como est un'olivàriu!... Una e duas ndhe apo bortuladu de predas, faghindhe traessas!…
- «Ma cantu est mannu custu cunzadu?»
- «Custu est su bículu prus mannu chi tenimus: duos ètaros!»
- «Contendhe sa rocas puru?»
- «Comente, contendhe sa rocas puru?!... Ello ite ti cres, chi candho ant medidu che ant bogadu sas rocas? In totu est!»
Ma za mi pariat una cosa istrana custu de sas rocas, ca bi ndhe aiat gai medas chi che leaiant mancari su tres unu de su logu!
- «E allu - sighiat a contare babbu - ite ndhe apo àpidu de cuss'andhada in Àfrica! Cun cussu dinaredhu nos amus comporadu sa màchina de cosire, puru, ca mamma tua fit imparendhe...»
- «E cantu si balet, custu, o bà?»
- «Cantu si balet como?... Como no bi at dinari chi lu pagat! A tempus de tandho l'aimus pagadu batomiza francos, chi paret nudha, ma tandho su dinari baliat meda.»
Candho l'apo connotu deo, a minore, S'Origredha fit prenu, a prus de olias e bérgulas, de àrbures de donzi frutuàriu. «Coromeu, est unu zardinu!» s'intendhiat sa zente nendhe comente colaiat in su caminu andhende a Bolòtene, ororu de su nostru. Su de S'Origredha fit su bículu chi teniant prus a coro, in domo, ca pro su bonu fimus campendhe dae cussu, e ca lis fit una balentia bella ebbia su lu àere fatu e candho lu contaiant si bidiat sa passione e sos sacrifítzios chi bi aiant postu, totugantos, ma prus a totu babbu e mamma. Tandho sas olias fint batindhe e su logu cheriat netu.
Sos istios bi fint sas iscras de abbare, sas bérgulas de tènnere contu, frutuàriu de ndhe carrare. Donzi die bi aiat cosa de batire, a nois etotu e a bèndhere. Ma s'intrada prus manna fit s'olia. Bona parte de s'annu che la colaiat inie triballendhe, babbu, e de sos àteros puru. Sos istios che bogaiat a mie e candho bi aiat cosa de carrare a meda babbu mi barriaiat s'àinu e mi mandhaiat a ndhe lu batire. Poi torraia a essire e ndhe ghiraimus un'àteru bàrriu su sero.
- «Leadichelu, mih! No mi lu lessas in cue! - faghiat mamma, avertindhe a babbu - Leadichelu chi nessi a carchi cosa lu pones: su chi faghet isse no lu agatas tue!»
Mamma fit nendhe a mie. Cun babbu si la tiraiant de acordu. Ma no fit sa cuncórdia de chie narat «Cumandhas tue, andhat bene gai», chi antzis sa cosa la chistionaiant e, daghi no fint de acordu in carchi cosa, sos de domo l'ischiaimus ca no si ndhe cuaiant, ca sa resone pro ambos duos fit gai de importu chi s'iscàndhulu fit a pretare su dortu. Babbu mi leaiat a S'Origredha donzi die, petzi sas domínigas, ca fia pisedhu.
- «No as tocadu prus líbberu! - faghiat donzi tantu babbu, tra una faina e s'àtera, torrendhe a pessare a s'iscola - Za ti che as a irmentigare totu, za!» L'ischiat isse puru chi sa cosa de iscola comente s'imparat che torrat a essire. Petzi chi isse dae iscola bi mancaiat dae meda e no podiat èssere conca de àinu. Candho pasaimus su mesudie, suta de su corniolu acurtzu a sa bartza, «Lea sa pinna, ajó! - faghiat isse - chi proamus a fàghere operatziones!» Ma no fit pro ischire cantas cortinas nos tocaiat a cadunu de innetiare, o ischindhe cantas ndhe faghiaimus cada die pro ischire cantas àteras dies nos cheriat, o pro fàghere su contu de cantu bi essiat in totu s'annu pro bídere cantu beniat a zoronada su triballu nostru, o pro osservare e iscríere comente e proite sas olias podiant rèndhere de prus, o rèndhere su tantu de bi pòdere campare. O fossis totu custas cosas babbu las ischiat, ma.. «Tambene si aia tentu su chi bi cheret!... Za l'isco fintzas deo!»
A su triballu nostru no bi aiat de li medire nudha: fit totu chentza contu, de fàghere e mutu. Pòveros ebbia fimus. Pinna e cuadernu b'intraiant cun su triballu nostru ca su manzanu nos los poniaimus in sa bértula cun su pane. Comente bi podiant intrare de àtera manera no nos beniat mancu a conca. Pariaimus mastros de iscola. Fizos de s'iscola fimus. S'aritimética no la mastigaimus ca bi fit in sas cosas chi fimus faghindhe ma ca «in santuaini abberint torra sas iscolas» e cheriat dadu un'ifriscada a sa mente.
In su mundhu nostru no bi aiat bisonzu de allenamentu pro dare sa resa tempus addainanti: emmo, za carraimus ledàmine dae cussos meriagros de sa tanca de su dutore e de su retore, ma no pro allenamentu. “Triballendhe e imparendhe” o “produindhe e imparendhe” si podiat iscríere in s'intrada de s'àtera iscola, chi fit chentza intrada e ne essida e no bi at bisonzu de bi l'iscríere, si no est pro chie petzi ischit a lèzere sinnales imbentados.
Si faghiat faghindhe e imparendhe: e a sa fine de s'imparu che teniaimus s'olia collida, sa binza pudada, s'ortu abbadu e su loare messadu o su trigu fatu a pane. Ma no fit perfeta s'àtera iscola. Ndhe li cheriat de cosas!…
Sa pinna pariat chi no bi cheriat etotu. E ne líbberos. Sa pinna no pariat cosa de s'àtera iscola, fossis ca che fit aggrodhada in iscola. Pariat inimiga de s'àtera iscola. Pessade chi fintzas a duos cantadores mannos una borta in d-una gara lis ant dadu su tema “Sa pinna e s'aradu”, duas forramentas una contra a s'àtera, fora de pare che a s'iscola cun s'àtera iscola. A parteannata, totu sos chi bi ant leadu manu, a sa pinna, sunt fuidos dae s'aradu, e totu sos chi ant leadu manu a s'aradu sunt fuidos... Unu e duos ndhe ant iscrammentadu! Pinna lis at puntu, si ndhe lis at coladu acurtzu.
- «A fizu meu lu mandho a istudiare!» - naraiat calicunu balentiosu, corazosu fintzas a si leare su pane dae buca. Un'iscola comente e unu lussu. Cosa de pagos. Pro pagos. Che a como chi bi andhamus totugantos. Unu “studio” cosa de lussu: no siat chi diat a manigare, puru! Beh… a manigare apustis! «10 posti, 64.000 concorrenti». Passéssia bi cheret! Sa zente, lampu a maca chi fit!... istaiat sempre zudighendhe a chie si poniat lussu, si fit in su bisonzu, ca pariat machine, su lussu, e no daet a manigare mancu candho totugantos faghent lussu. Lussu pro fàmine, che abba pro fàmine.
Sa zente no zudigaiat pro mandhare unu fizu a “istudiare”. Beh... ite lussu fit? Sacrifíssios de famíllia bi cheriat, si unu fit póveru. Ma a su mancu càmbiat vida... “Studiando”, cun su triballu de sa famíllia e de su logu no bi at prus nudha de bídere, prus nudha de fàghere, che una pinna cun s'aradu: unu maninetu, s'àteru manibbrutu, unu “istudiadu”, s'àteru “ignorante”. Unu chi “studia” càmbiat vida.
Sos “istudiados” ant totu “studiato” pro cussu: si sunt isetores, “guadagnandosi onestamente il pane quotidiano” azuant a che furare unu bellu pagu de su chi sa zente si at triballadu; si sunt avocados azuant a iscorzare sa zente ponindhe paghes pro la muntènnere pretendhe; si unu at “studiato” a mastru o professore azuat a “formare”... a furriare su cherbedhu a sa zente.
A sa zente za no li pariat gai. Babbu donzi tantu si ammentaiat de s'iscola e cheriat a leare sa pinna, timindhe sa botzadura.
- «Si no tenes sa cuinta - naraiat isse - mancu a carabbineri ti cherent, mancu a ispatzinu! Su santu chi ti at fatu, si no leas su líbberu a lèzere!... Bastat deo chi so arrebbentadu, cun sos renes traza traza! Si pessas chi tue... si istúdias unu signore ses! Mih, unu signore!»
Custu “istúdiu” però no fit a diventare “istudiadu”, chi carabbineris e ispatzinos no sunt “istudiados”, ma prus unu “istúdiat” e prus signore est. Comente su “studio” podiat azuare sa zente de àtera manera pro arritzare de renes no si cumprendhiat. Su “studio” fintzas a sa cuinta fit su mínimu pro ispatriare... A ite serbint sas iscolas pariat chi babbu lu aiat cumpresu. No fit un'istúdiu chi aiat fatu, petzi chi sa cara chi mi mustras ti bido. Babbu za lu connoschiat s'aradu! S'aradu de linna l'ischiat fàghere isse etotu, a doladura a bistrale, raspa, iscarpedhu, serracu e martedhu. Apustis, ca sa cumbénia piaghet fintzas a sos irrenados, si at comporadu s'aradu de ferru, dae “Continente” lu at comporadu. Sa bistrale sua no che l'at arrimada, ma oramai su progressu cheriat comporadu: pagos annos ancora e amus a comporare su trigu netu. Sa pinna chi mi cheriat lassare no fit a fàghere arados, ne de linna e ne de ferru. Pro fàghere dimandha fit, pinna de pedire pane fit, pinna de pedulianos!
Tandho no s'ischiat ancora chi unu cun sa làurea depiat fàghere duas tuzinas de dimandhas a s'annu annos e annos innantis de li dare postu. Beru chi assunessi, si est istadu “bravo” at a iscríere sas dimandhas chentza “doppie” e ischit nessi a “parlare”. Pro tandho su contu no fit a “istudiare”, deo, e candho sas iscolas fint serradas fit a imparare totu o guasi totu su chi faghiat babbu. Fit una cosa chi andhaiat desesi. A tzapare. Ih, ello? a ti corcas?! A collire olia. Ih, ello? s'ozu a cundhire da'ue?! A prenare s'ortu. Ih, ello? a runcos de codhu ti fúrrias?! Sacu bóidu no rezet ritzu, chentza meràculu.
Bi aiat bisonzu mancu de lu nàrrere? Za lu naraiant puru sos mannos, daghi bidiant chi sos minores faghiant carchi disizu macu; ma no bi cheriat una “lezione”, bastaiant duas peràulas, antzis una ebbia: «Còrcadi!» Totu s'àteru si bidiat.
- «Bae e azua a babbu tou, bae!»
- «No ti tzírighes a ziru chentza fàghere cussu, no!»
Su triballu fit tostu e medas bortas bi cheriat su “puntorzu”. Fia malu a intrare in cuadernu. Ma bazi e ischide comente est su pisedhu:
- «A benzo, cun bois, manzanu?»
- «Nono, ca ch'est atesu! E poi est a pesare chito meda.»
- «No est nudha! Za no m'istraco, za peso chito!»
E si medas bortas apo collidu banzu ca no apo postu mente, carchi borta che apo fintzas iscontzu sa cosa fata dae àtere pro la fàghere deo, comente faghent sos pisedhos, a botu! Comente e chi sa cosa lasset a unu cuntentu candho est isse etotu a si la fàghere, si no at imparadu malíssia mala. Za no fit che in iscola, no!, chi totugantos istaimus abbaidendhe a copiare dae su prus “bravo”, “poltroni”!... Andhaiat desesi a triballare cun babbu. Chentza tzertificados de nàschida, e ne istados de famíllia, ne pazellas e ne dipromas. E ne babbu istaiat timindhe a mi lassare solu, o de mi fèrrere. Za timiat puru, emmo, e pro cussu m'istaiat avertindhe e cossizendhe, o si podiat mi lassaiat cun àtere. Ma no naraiat mai «su responsàbbile so deo e no lu fido e no li lasso fàghere nudha». A campare si campat triballendhe, sa responsabbilidade gai etotu. E mi poniat a fàghere!
Fit prus fàtzile a cumprèndhere deo etotu su chi cheriat fatu e comente: sas cosas si podiant annotare, iscurtare, bídere e tocare, e medas bortas sos minores abbiaimus sas cosas a sos mannos. Za no fit che a leare sa pinna, no, chi si no bi fit su mastru no ischiaimus mai inue fit s'irballu! Mai su de fàghere ischiaimus si no bi fit su mastru. Siscuru a chie lezet líbberos ebbia: mancu su cadhu presu bidet! In cosas de iscola sos chi resessiant a bídere carchi cosa fint sos “bravi”, chi fint sos fizos de “papà” chi binchiant a nois. Ma si fimus istados tzapendhe!... Ma triballendhe no bi ndhe at bisonzu de bínchere, chi su triballu aparisat a totugantos, ca su de bínchere est própiu isse, su triballu, ca bínchidu cussu est bínchidu su bisonzu.
In s'àtera iscola medas bortas fimus nois chi faghiaimus una proposta a sos mannos, chi su botu fit diventendhe cabu:
- «O mà, a s'ortu pigo!»
- «E bae, bae, za bi cheret compidadu!»
- «A lu fato custu?»
- «E faghe, faghe, za cheret fatu!»
Fimus minores faghinde a mannos, che minores chi no istant petzi cun minores. Che mannos a bortas teniaimus pidinu; che minores a bortas nos collonaiat su sonnu.
Una borta cun su biadu de Gavinu Cossu, chi fimus fradiles, fit a andhare unu manzanu chito a torrar'e manu, chi est a tzapare sa binza sa de duas bortas, tra maju e làmpadas. No teniaimus deghe annos ma fit triballu chi faghiaimus nois e cun Gavinu fimus faghinde a zoronadas càmbias: isse azuaiat a mie e deo a isse. In domo deo e Fina fimus solos e a cumpanzia ndhe aimus fatu pigare a corcare a Gavinu e Maria Pasca sa sorre. Pro pesare chito su manzanu amus postu s'irvéllia, a sonare a sas bàtoro. Su manzanu cudh'irvéllia sonat...
- «Gaví, s'irvéllia at sonadu, mih!» - li fato deo sonnisonni.
- «Za l'apo intesa!...» - nachi isse, sonnisonni gai etotu.
A candho intendhimus a zio Chichinu, su babbu, a sas oto, a corpos a sa zanna, pigadu a nos ndhe ischidare, iscrétidu ca no bi fimus colados ancora in fraile a ndhe leare sos tzapos!
A babbu no lu collonaiat su sonnu, si no fit s'istrachidúdine. Fit isse, o mamma, s'irvéllia mia. Una briga no mancaiat mai. Si sa cosa fit fata male, nos lu naraiant e no istaiant oretendhe pro nos agatare in curpa. Neune timiat de "suggerire" e ne de "copiare". A sos esames... si unu fundhu de bide fit bene pudadu, tzapadu, curadu e tentu contu e fit annada bona, batiat ua, sa ua fit bona e bonu su binu: lu bidiaimus nois etotu.
Sas cosas de s'àtera iscola fint cosas.
Peràulas puru, emmo, e medas bortas faghiaimus che lampu a cumprèndhere su chi cheriat nàrrere una peràula, fintzas candho cheriat nàrrere un'àtera cosa, pro pagu pagu chi l'aerent nâda de àtera manera; medas bortas inzertaimus su chi cheriat nàrrere, unu, chentza mancu comintzare a faedhare, o inzertaimus totu su chistionu petzi pro àere intesu una peràula ebbia.
Nois, limba, contos e cosas: totunu.
In su líbberu nostru bi aiat de lèzere de totu, cosas de tocare, tantare, medire, pònnere apare, comente faghiaimus tzapendhe a bínchidas, a chie ndhe faghiat de prus, a chie che lompiat prima s'órdine, s'órdine de sa bide, e chie lu faghiat menzus, o prima, si bidiat deretu. Gai etotu candho nos gherraimus. Cun su biadu de Gavinu istaimus sempre paris e si unu cumpanzu apo tentu, a minore, custu est isse. Sempre paris a donzi cosa. Andhaimus de acordu meda fintzas a brigare. Daghi brigaimus pariat chi sas peràulas no naraiant totu: tandho faghiaimus a corpos e a istrampadas. Gherrendhe, isse mi binchiat sempre, ca fit prus mannu e prus forte. Tandho essiaimus in malas. Ma prus de una o duas dies no podiaimus istare e tocaiat a torrare in bonas. Fit malu a istare in malas. No lu podia mai baliare de abbojare a calicunu chentza lu pòdere faedhare, nessi su faedhu, male e peus si fit unu parente, chi in bidha fimus totugantos parentes, mescamente si fit in campu o foraidha. Sos annos sos de domo fimus in malas cun sos de zia Tzinchedha.
- «No bi andhes cun cussos! No los faedhes, mancu!»
Cumprendhia chi sos de domo teniant resone. Ma bi aiat bisonzu de istare a tantos annos a primma? Sos minores semus torrados innantis de sos mannos. Ma custu de èssere in bonas ite bisonzu est? Unu "filosofo" tiat nàrrere «Io sono» cherindhe nàrrere chi esistit, chi si agatat. In nois sa zente naraiat «Semus» o «No semus» cherindhe nàrrere «Semus in bonas» o «Semus in malas». Un'àtera filosofia. No fit una "materia", "Stai zitto!" inoghe, "Fai silenzio!" cudhane, chi pariaimus totugantos in malas. A fura o in fora ebbia podiaimus istare in bonas, in iscola.
(continua)
Edizioni Condaghes