Iscola pro totus e identidadi
de Mario Puddu
S’identidadi ita esti?
In sardu no manigiaus meda custu fuedhu e si ndi bogaus sa nâda “carta de identidadi” no est fàcili a dh’agatai. Su nàrriri ca est una chistioni chi fait una parti manna de pentzamentus, arrexonamentus, ideas e cumportamentus chi tenint su própiu tempus de sa genti! Fintzas si no agataus istúdius de psicologia in sardu pro isciri ita pentzaus de nosàterus etotu, sa chistioni is Sardus no est chi no dh’apant matziada, ma si ndi essint in manera mancai tropu fàcili, cun duus fuedhus isceti: Chini seus?
Sa chistioni de s’identidadi est totu in custus duus fuedhus.
A domandai gei est fàcili. Ma circhendi de arrispúndiri – no pro nosu ma in generali – si funt’isciorbedhaus istudiaus e intelletualis mannus e àbbilis e no ap’a èssiri dèu a tènniri sa pretesa de arrispúndiri pro totu su chi podit contai sa chistioni.
Ma nemus podit fai a mancu de si preguntai custa cosa, de circai de arrispúndiri e de agatai arrispustas puru, mancai a costu de ndi agatai sbagliadas! Poita su isciri a chini seus est un’abbisóngiu de is prus mannus chi podit tènniri su cristianu; su isciri bollit nàrriri seguresa e sa seguresa serbit própiu a totus, ca sentz’e seguresa no iscieus ita e ni comenti fai, coment’e candu unu chi s’est pérdiu no iscít aundi est e pro cussu etotu no iscít mancu a cali parti andai pro torrai a su logu de sa vida e andendi a s’incerta est in perígulu de abarrai pérdiu; e comenti serbit a donniunu chi, pro isciri aundi andai, depit isciri aundi esti.
Depeus isciri a chini seus!
Su “Gnoti seautón” de is Grecus, su “Nosce te ipsum” de is Latinus e su “Connosci a tui etotu” chi podeus nàrriri in sardu est una chistioni personali e colletiva a su própiu tempus, est de donniunu de nosu e de totu sa genti pigada coment’e una persona o un’organísimu isceti.
Persona e genti no funti sa própiu cosa, poita donniunu est una persona distinta e diferenti de tot’is àteras e no pro àteru portaus fintzas unu nòmini e una responsabbilidadi personali. Ma a su própiu tempus donniunu de nosu si podit cunsiderai, comenti si podit nàrriri?, un’ingruxeri aundi s’atóbiant moris e istradas. Nosatrus puru seus su ‘logu’ e sa cusciéntzia aundi s’atóbiant e bivint cosas e piessignus mannus de su chi funti is àterus, a cumentzai de su babbu e de sa mama chi s’anti donau sa vida e impari su patrimóniu genéticu chi si fait tènniri sa bisura chi portaus e fintzas una cultura e una bisura istórica chi in calicuna manera si nd’istallat de àterus e de àtera genti. Su cristianu, giai de s’antigóriu, dh’anti postu in contu de “animali sociali”, e no isceti ca bivit impari cun àterus de sa própiu genia, ma ca de is àterus tenit abbisóngiu, ca isceti cun is àterus podit fai unas cantu cosas necessàrias pro sa vida sua, de is àterus imparat e a is àterus imparat e a is àterus puru torrat una parti de totu su chi fàidi. No biveus a solus!
Pro cussu, intanti est prus giusta sa pregonta “Chini seus?” e no isceti “Chini seu?”. Ma fintzas s’arrispusta si depit circai in sa genti e no isceti in sa persona e, fatu contu ca persona e genti s’agatant no in unu tempus e in unu logu calisiollat ma in tempus e logu istóricus, precisus, at a èssiri un’arrispusta chi at a portai sempri custus duus sinnus mannus e crarus de su tempus e de su logu aundi biveus. Su èssiri de s’identidadi de su cristianu no est su èssiri de Deus o de un’entidadi filosófica eterna e sempri uguali: s’identidadi nostra est unu èssiri in su tempus nostru e in su logu nostru, cun totu is límitis e acàpius chi tenit, ma chi dha faint èssiri diferenti, distinta, chi ndi dh’istallant de dónni’àtera e chi, a marolla e pruscatotu a bonolla, depeus arriconnòsciri ca est fintzas su logu e su tempus de sa libbertadi, de sa sola possibbilidadi chi teneus de èssiri diaderus genti.
Sa pregonta “Chini seus?” arrispundit a un’abbisóngiu nostru in su tempus presenti ca seus nosu, immoi e innòi, chi seus fendi calicuna cosa. Ma portat ananti unu tempus benidori chi, pro seguresa, depeus in parti assumancus biri innantis ca boleus isciri aundi podeus o depeus andai, ita podeus o depeus fai. Ma coment’e unu chi est camminendi – e ca sa vida nostra est unu camminai - depeus isciri de aundi seus benendi: su presenti tenit un’ispiegatzioni (e duncas si podit cumprèndiri), tenit arréxinis e fundamentu chi s’agatant in su passau. E duncas a su passau puru tocat a castiai pro agatai s’arrispusta.
S’identidadi est una realtadi in su presenti ma chi s’isterrit a su passau chi fait de fundamentu e a su benidori chi fait de progetu, bollit nàrriri a isciri ita seus istétius e ita boleus èssiri unu crasi.
Duncas, “Chini seus?”
Sa pregonta tenit su sensu de castiai sa realtadi, is cosas comenti funti diaderus, postu chi s’identitadi est unu torrai paris de s’apariéntzia cun sa realtadi, unu torrai paris de su chi parit cun su chi esti. Podeus cumentzai arrispundendi cun nòmini e sangunau. Ma nàscidus de unu babbu e de una mama chi de seguru s’anti donau fortzis sa parti prus manna de s’identidadi nostra e chi faint cun nosu, e fortzis cun àterus fradis e sorris, su chi naraus famíglia, unu ‘ingruxeri’ prus mannu. Donniunu de nosu est, difatis s’atóbiu de àteras duas famíglias, àterus duus arereus e si lassu pentzai cantus podint èssiri is parentis nostrus. Mi praxit a mi firmai pagu pagu apitzus de su fuedhu “parenti”: bollit nàrriri “chini s’at fatu nàsciri” e, fintzas si naraus “parentis” a is chi benint ‘cun’ nosu (fradis, sorris, fradilis, sorrestas) e ‘apustis’ (netas, nebodis), is parentis ‘innantis’ chi anti portau a nosu funti medas e duncas donniunu de nosu est dipéndiu de medas e in medas s’agatat una parti de nosu, fintzas si s’anti fatu nàsciri unu babbu e una mama isceti. Donniunu de nosu est aici su chi podeus nàrriri arereu – sangunau – fatu de tzius e tzias, ajajus e ajajas, tanti pro nomenai is parentis prus acanta. E fintzas si sa famíglia nostra bivit a contu suu in àtera domu, in nosu dhoi est fintzas su bixinau e dhoi est totu sa bidha, dhoi est sa genti, ca in mesu de sa genti nasceus, cresceus e biveus. E cun su fuedhu “genti” atobiaus torra un’idea chi si narat de cantus àterus feus parti: in latinu “gens” boliat nàrriri “arratza, famíglia, arereu, pópulu” e in sardu dhu naraus fintzas pro totu s’umanidadi, dhi donaus unu significau chi andat de su èssiri diferentis de is cosas e de is animalis fintzas a bòlliri inditai totu sa genti de su mundu, dhi donaus unu significau chi andat de sa síngula persona fintzas a unu significau ecuménicu, universali.
Comenti naràt calicunu, “nemus est un’ísula”, nemus in su mundu e in sa vida cosa sua est a solu, e aici cantu seus personas distintas – e teneus abbisóngiu che a s’ària de èssiri personas distintas – ateretanti seus fintzas genti e teneus ateretanti abbisóngiu de èssiri genti. E de seguru mai coment’e oi in totu s’istória su èssiri genti est unu èssiri genti/umanidadi, totu sa genti de su mundu: no pro nudha si narat ca oi totu su mundu s’est fatu a bidha, ca si podeus fuedhai e biri de unu càbudu a s’àteru de su mundu, ca sa genti cun totu su movimentu chi fait est sempri de prus ammisturada, cun is mezus de oi su chi acontessit in calisiollat parti dhu scieus in dónnia logu e pertocat a totus in calicuna manera, is iscàmbius si faint tra tot’is logus.
Oi, comenti mai innantis in totu s’istória de s’umanidadi, s’identidadi nostra puru – personali e colletiva - tenit un’orizonti mundiali e piessignus chi benint de totu su mundu ca totu su chi intrat in is ogus nostrus e in is origas nostras cumponit s’ammisturu chi naraus identidadi.
In nosu dhoi funti is àterus aici acomenti in is àterus dhoi seus nosu in sa própiu misura chi dhus connosceus e chi seus connotus. E depu arregordai unu piessignu de su chi in psicologia narant “dinàmica psicológica”: su cristianu si identíficat s’unu in s’àteru (s’unu si parit s’àteru) e de seguru custa est una de is cosas chi prus nd’istallant su cristianu de is animalis e sentza de custu podeus èssiri peus de is animalis comenti acontessit in dónnia domíniu (ca pigat sa genti coment’e cosas) e in dónnia guerra (ca pigat s’àteru coment’e dannu/inimigu). Su de si identificai is unus in is àterus si fait a umanus e contat coment’e unu de is mecanísimus chi faint mudai e crèsciri sa persona e s’identidadi cosa sua portendi is pipius a tènniri una ghia, a èssiri ‘incarreraus a’ (no isceti a fai a mannus!), postu chi su pipiu pentzat e bollit èssiri su chi est su babbu (o un’àteru che a su babbu), e sa pipia su chi est sa mama (o un’àtera che a sa mama). Ma creu de podi nàrriri chi su si identificai in is àterus portat a totus, calisiollat chi siat s’edadi, a èssiri prus de su chi fustis innantis ca totu su cuncordu de s’identidadi si podit contai coment’e una créscida de sa persona. Chi bollit nàrriri puru ca s’identidadi no est una cosa ‘morta’ coment’e una fotografia, ma ‘bivit’ e càmbiat, fait unu movimentu chi assimbillat meda a s’echilíbbriu de unu chi camminat a bicicreta: pro aguantai s’echilíbbriu depit camminai, assinuncas o ndi calat o nd’arrúidi (fintzas si podit fai s’echilibbristu ma isceti pro fai ispetàculu). Custu camminai no sempri andat a deretu e antzis podit andai fintzas a trotu meda e fai ‘istressiadas’ macas o donai ‘arrutroxas’ malas.
De cust’arrexonamentu iat a pàrriri chi s’unu si cunfundat cun s’àteru, chi s’unu siat s’àteru, agiummai coment’e chi sa persona siat una ‘fita’ de cussu totu chi naraus genti. Tocat a riconnòsciri ca s’identidadi est diaderus aici in parti manna. Ma isceti in parti, poita in custas chistionis no dhoi at un’ammisturu chi siat aguali a s’àteru mancu candu is cosas chi cumponint su cuncordu funti is própias! Nemus in su mundu e in sa vida est sa fotocópia de un’àteru, ma un’originali biu aundi nascint diferéntzias. Antzis is diferéntzias funti aici mannas chi donniunu pro contu suu est una persona (in latinu fintzas “màscara”, bisura de iscobèrriri pro su chi est), donniunu est una cuscéntzia, fait un’identidadi, tenit unu naturali, una volontadi e una responsabbilidadi distinta: donniunu est su ‘logu’ de sa libbertadi, s’ingruxeri aundi sa identidadi/libbertadi si fait responsabbilidadi e si decidit aundi andai o ita boleus fai isciendi (si dh’iscieus!) ita seus. Comenti a nàrriri: Chini seus nosu? Nosu etotu! Donniunu est àteru e antzis s’identidadi personali tenit prus pagu firmesa de cussa colletiva e duncas est prus sugeta a cambiamentus. Chi no fiat de aici estis a èssiri cosas e no personas e s’iat a mancai su puntu de fortza chi, comenti pentzàt cudhu chi dhu circàt pro ndi artziai su mundu, serbit pro cambiai su mundu in totu su chi dipendit de nosu.
Si donniunu est àteru, a fuedhai de identidadi bollit nàrriri a fuedhai de diferéntzias.
Ap’a nàrriri, antzis, ca s’identidadi benit pigada própiu in su sensu de su chi fait diferéntzia, su chi si nd’istallat de tot’is àterus, siat chi pigheus sa síngula persona, siat chi pigheus sa genti: pro custa puru podeus fai su própiu arrexonamentu e aici comenti dhoi at arrexonis mannas e fungudas pro èssiri personas distintas dhoi nd’at ateretantis pro èssiri comunidadi, genti, pópulu distintu, innòi puru sentz’e pretèndiri chi sa diferéntzia tra pópulu e pópulu siat assoluta.
Connosceus una guerra chi durat forcis de candu si agatat s’umanidadi pro una agualidadi chi est cussa fissada me in sa Carta de is deretus umanus e me in sa Costitutzioni de sa Reprúbbica italiana puru, fata de deretus e de doveris, de dignidadi de su cristianu sentz’e distintzionis naturalis, socialis e personalis. Pro totu s’àteru is distintzionis e diferéntzias funti acoment’e s’ària chi si fait bíviri, tanti chi sa vida etotu si podit nàrriri diferéntzia, nàscida e isvilupu de diferéntzias. E a castiai bèni no funti is diferéntzias ca funti diferéntzias chi anti fatu nàsciri certus e guerras. Podeus antzis pigai su èssiri diferentis coment’e un’arrichesa bona e necessària no isceti pro chini est diferenti ma fintzas pro tot’is àterus. Tocat pro cussu de arriconnòsciri, arrispetai e stimai is àterus, is diferentis e is diferéntzias, siant personas o siant pópulus e antzis s’arriconnoscimentu etotu est arrispetu: serbint totus, totus serbeus pro fai calicuna cosa chi est mellus e de prus. Is diferéntzias funti arrichesa segura pro totus.
Sa Sardigna s’at fatu a sardus.
Sa língua. Provaus a biri is diferéntzias chi faint s’identidadi de is Sardus. Su chi si bit innantis e de prus coment’e sinnali de diferéntzia est sa língua: sa fuedhada iscóviat a chini seus e si pentzaus ca in sa língua dhoi est iscrita s’istória, sa cultura antropológica, sa mentalidadi de sa genti, dhoi est registrada sa vida chi at fatu cussa genti, podeus fintzas nàrriri ca sa língua est sa carta de identidadi de unu pópulu, sa primu e mellus capacidadi, ca est sa capacidadi colletiva e individuali de nomenai totu is cosas e chistionis, su primu passu pro cumprèndiri su mundu, sa realtadi, istudiai e arrispúndiri a s’abbisóngiu mannu de bíviri. S’iat a podi nàrriri ca sa língua est sa genti, s’ànima, su géniu cosa sua, su èssiri genti, su èssiri cussa genti.
Su sardu puru est una língua? A parti chi is Sardus puru anti sempri fuedhau, pro chini si nd’est interessau no dhoi at duda peruna, no de oi ma de séculus, chi su sardu est una língua distinta e diferenti de is àteras, fintzas si is istúdius iscentíficus funti de s’Otu e de su Noixentus. Totu un’àtera chistioni est cantu iscieus e pentzaus nosu de custu piessignu de s’identidadi nostra. Su sardu est una, e isceti una, língua assolutamenti unitària e aici bèni distinta de totu is àteras e tanti diferenti chi is glotòlogus dha ponint a sola intr’e is àteras línguas (una dexina) de sa famíglia neolatina. Si una cosa ammancat a sa língua sarda no est cosa de língua, e difatis ammancat a is Sardus, e est isceti su èssiri sa língua nostra língua uficiali de s’istadu, poita de séculus is Sardus no teneus un’istadu cosa nostra pro si guvernai. Podeus fintzas pregontai a ita serbit sa língua sarda, pruscatotu comenti eus dudau o dudaus ancora de nosàterus etotu, ma de seguru sa língua sarda iscóviat cantu is Sardus seus diferentis, iscóviat a chini seus, aici cantu s’italianu (o àtera língua) s’ammàscarat e fait falsus candu ndi feus sa língua de sa normalidadi nostra.
Oríginis e istória. No dhoi at un’istúdiu de tipu antropológicu chi no depat pònniri in craru ca fintzas su patrimóniu genéticu de is Sardus est de ndi bogai a parti de tot’is àterus pópulus. A castiai de aundi e candu benint is Sardus, est cosa segura ca sa Sardigna est abbitada giai de su de ses millénnius innantis de Cristus, agiummai de otumila annus. Oi, isceti pro comodidadi naraus “Sardus” cussa genti, ma chini fiat e de aundi beniat no dh’at a isciri nàrriri nisciunus cun grandu precisioni. Fiat genti de cultura neolítica ispratzinada in totu is costeras de su Mediterràniu e dipéndia de is regionis de su Médiu Orienti in movimentu faci a s’ocidenti, lómpia chini iscít in cantus séculus passendi e lassendi arrastus chini iscít in cantus logus: de su Càucasu a sa Penísula Ibérica s’agatant arrastus de arratza, de cultura e de língua chi si faint assimbillai. Salvu a èssiri fatu in Sardigna un’istória chi in is millénnius apustis si nd’istallat de is àterus. De cust’istória tocat de arregordai assumancus sa civiltadi nuràgica e, apustis de Cristus, sa civiltadi giudicali duradas séculus una e àtera. Nisciunus depit pentzai a una ‘puresa’ de is Sardus ca is Sardus puru seus, che a tot’is àterus, unu bellu pagu ammisturaus. Ma ancora oi seus aici bèni distintus chi unu geògrafu modernu, Maurice Le Lannou, chi at istudiau sa Sardigna dexinas de annus, in Pâtres et Paysans de la Sardaigne narat ca in totu s’Europa no dhoi at un’àtera genti aici bèni distinta coment’e is Sardus. E si podit fintzas cumprèndiri: de millénnius biveus in una terra chi in su bèni e in su mali est un’ísula fintzas atesu de is continentis. Pro donai un’idea de comenti funti custas cosas mi praxit de arrergodai un’istúdiu chi eus fatu in Santuanni Suérgiu pro biri de aundi benint is Santuannesus. De is residentis a totu su 1988, su 59% fiant nàscidus in Santuanni etotu, su 37% in àteras bidhas de sa Sardigna e unu 4% foras de sa Sardigna: fintzas si totu su de nàrriri no est in custu, est difícili a nàrriri chi su 4% potzat acovecai s’àteru 96%.
Su logu. Sa Sardigna est un’ísula in mes’in mesu de su Mediterràniu ocidentali. Ma cantu est crara custa beridadi ateretanti si ndi fait pagu contu; e antzis, cunfundendi sa giografia cun s’istória, si sighit a nàrriri chi sa Sardigna est una regioni italiana cun totu chi in is puntus prus acanta est atesu de s’Itàlia giai 180 chilómitrus de mari (cantus dhoi nd’at cun sa Tunisia); e, a su contràriu, no si parit nudha chi àterus territórius atacaus própiu cun s’Itàlia no siant cunsideraus regionis italianas. Iant a pàrriri beridadis de pigai a ogus serraus sentz’e pretèndiri de cumprèndiri nudha! Pro connòsciri s’identidadi nostra depeus pònniri in contu totu is piessignus de su logu, de comenti est fatu a is datus de su clima, a is risorsas. E no dhoi est de nàrriri isceti chi sa genti, coment’e in dónnia logu e comenti a tot’is organísimus bius, est addatada a su logu, est addatada a cust’ambienti: bollit nàrriri ca chini bivit in Sardigna bivit ammarolla o a bonolla totu is cosas de custu logu. De s’identidadi nostra fait parti su èssiri atesu de is continentis, su èssiri atesu de pari is bidhas aundi biveus, su èssiri apenas 1.600.000 abbitantis e ispratzinaus in 24.000 chilómitrus cuadrus, su èssiri s’istadi, s’ierru, su tempus in generali diferenti de àterus logus e isciutu meda, su èssiri totu s’erba sicada pro tantis mesis a s’annu cun su perígulu e cun su dannu de abbruxai e ispèrdiri totu, su èssiri sa terra nostra arrica de perda de dónnia calidadi e de risorsas mineràrias, su èssiri ingiriaus de su mari, su tènniri is trabballus chi s’anti fatu o chi si faint bíviri. No podeus fai finta de èssiri in una calisiollat parti de su mundu: su mundu pro is Sardus est primedotu e pruscatotu, fintzas si no isceti, sa Sardigna; e comenti sa persona est su ‘logu’ de s’identidadi e libbertadi/responsabbilidadi personali, aici etotu sa Sardigna est su logu de s’identidadi e libbertadi/responsabbilidadi colletiva, su logu de s’ingruxeri mannu chi naraus natzioni sarda, su solu logu de su puntu de fortza de is Sardus. Si is Sardus seus o eus a contai e decídiri calicuna cosa no at a èssiri in unu logu bastus chi síada.
A pàrriri miu, fintzas sentz’e andai a isciri nudh’àteru, iat a bastai su bíviri in Sardigna pro si podi nàrriri Sardus ca est su èssiri in Sardigna chi si nd’istallat e fait diferentis: si unu de calisiollat parti de su mundu ndi fessit lómpiu oi a bíviri innòi iat a depi èssiri cunsiderau sardu cussu puru cun totu su chi bollit nàrriri pro is chi nci seus arrexinaus de millénnius; pro un’istràngiu iat a cumentzai un’identidadi noa cun tot’is piessignus chi nd’istallant a chini est sardu de sempri, assumancus si cussu no bollit bíviri innòi coment’e unu pilloni in passera o unu turista, o assirbonau pro contu suu o peus puru coment’e unu presumiu o aprofitadori. Si bivit in Sardigna tenit cussu puru tot’is chistionis de is àterus Sardus. Iat a èssiri fatu a sardu cussu puru e in peruna manera su èssiri sardus si podit pentzai coment’e una chistioni ratzista, ca est chistioni de necessidadi.
Is chistionis. Emu a nàrriri ca seus lómpius a su “punctum dolens”, a pònniri su didu in su chi s’increscit de sa chistioni de s’identidadi, poita custa no est una genia de medàglia de apicai in piturras a us’e distintivu. S’identidadi no bollit nàrriri isceti chi seus nosu, ma chi seus nosu cun tot’is chistionis nostras, ca su èssiri bius bollit nàrriri sa cumbata pro bíviri e bíviri coment’e genti, su chi seus aundi e candu seus. In custu puru, no bollit nàrriri chi is chistionis nostras no podint èssiri is próprias fintzas de àterus; ma una cosa depit èssiri assolutamenti crara: pro su tanti chi is chistionis funti nostras podint tènniri unu sugetu isceti chi dhoi podit e depit fai fronti, tenint isceti unu puntu de fortza aundi fai diventai sa libbertadi/responsabbilidadi cosa efetiva: seus nosu, sa natzioni sarda, sa colletividadi de is Sardus. Sentza de custu seus cundennaus a isperai chi àterus pentzint a nosu, coment’e chi no tengant primedotu e pruscatotu de pentzai a issus etotu! Sentza de custu pretendeus chi àterus de àterus logus fatzant fronti a is chistionis nostras e si pongant a su postu nostru, pretendeus cosas assurdas chi arrispundint isceti a su torracontu personali de is inganneris chi dhu fàinti. E innòi tocat própiu a iscriri su chi sa genti, sa prus comuna, narat e fait diventai una régula de cumportamentu. Castiai custus dícius chi emu a nàrriri de s’identidadi: Chini setzit a cuadhu allenu, candu non bollit ndi càlada/ A su tuu tui! / Scit prus unu macu in domu sua chi no unu sàbiu in domu allena / Chini isperdit su suu, trabballat s'allenu / bit prus unu tzurpu in domu sua chi no unu sanu in domu allena / chini aspetat pràngiu de domu allena no ndi tenit ni a pràngiu e ni a cena / in palas allenas corria lada / chie de s’anzenu si bestit restat ispozadu / mellus a istrintu in domu tua chi no a largu in domu allena. Funti totus provérbius chi ponint unu puntu firmu: Dèu seu dèu e is cosas mias, nosu seus nosu e is cosas nostras e is responsàbbilis puru. Su chi naraus identidadi! E si is duas cosas in Sardigna no torrant paris bollit nàrriri ca seus a pei o sétzius a cuadhu allenu, tot’àteru che sàbius, trabballendi s’allenu, prus tzurpus de chini no tenit sa vista e avatu de su bentu aspetendi is allenus, e sentz’e dignidadi postu chi “a istrintu” in domu nostra bollit nàrriri, a contai bèni, una cunditzioni chi si podit lassai prus cuntentus.
S’iscola in Sardigna.
Candu fuedhaus de iscola depeus cumprèndiri cussa fata apostadamenti: dhoi est difatis sa chi Michelànghelu Pira in La rivolta dell’oggetto at batiau “scuola impropria”, cussa chi de sempri fait sa genti e chi iat a tocai de pigai pro iscola vera e própria, cun su difetu chi est lassada a s’abbrítiu de donniunu. Chistionaus, pro cussu, de sa chi tenit unu guvernu, s’iscola uficiali. Custa in Sardigna est cumandada de foras ca foras est nàscida e guvernada, e in pràtiga currispondit a su tempus chi is Sardus no teneus prus un’istadu pro si guvernai. Pigaus s’úrtimu tempus chi est fintzas su tempus de is istadus modernus e de su chi naraus “iscolarizatzioni de massa”, iscola aundi passaus totus, pratigamenti prus che àteru apustis de sa segunda guerra mundiali e de sa Costitutzioni italiana (1947) chi cun s’art. 34 narat “L’istruzione inferiore, impartita per almeno otto anni, è obbligatoria e gratuita”. Si depit innòi etotu aciúngiri ca su chi narant “Statuto di Autonomia” (1948) chi at fatu nàsciri sa “Regione Autonoma della Sardegna” no donat a sa Sardigna cumpeténtzia primària in chistionis de iscola: pro totu su chi est custa in programmas, oràrius, istitutzioni e personali is Sardus no dhoi cumandaus nudha.
Sa primu cosa de nàrriri est chi s’iscola pro totus, chinisiollat chi dh’apat fata e dha guvèrnidi, est unu bèni mannu ca s’istúdiu (fintzas si no funti sa própiu cosa) serbit a totus a sa própiu manera chi serbit su pani e giustu pro cussu s’iscola depit èssiri fata pro chini dhoi àndada. Emu a nàrriri ca s’iscola est su logu privilegiau aundi si ponit sa chistioni de s’identidadi, poita s’atentzioni a su chi sa genti est, a su chi at fatu e pro cantu s’iscola dhi sérbidi, in iscola si podit fai programma de istúdiu.
S’iscola italiana in Sardigna cun is Sardus fait custu? Arriconnoscit e arrispetat is Sardus?
Annus fait apu sedatzau a s’atenta no prus pagu de una sessantina de libbrus tra grammàticas, libbrus de giografia e pruscatotu de istória imperaus me is iscolas, de is elementaris a is médias superioris, pro biri ita narant de is Sardus e de sa Sardigna. Sa Sardigna est sempri presentada coment’e “regioni italiana” sentz’e ispèndiri mancu mesu fuedhu assumancus a nd’ispiegai su sensu, fortzis própiu ca dependi presentai s’istória pro giografia, comenti faint, no iant a isciri ita nàrriri. Aici, su chi depit èssiri su logu de s’istúdiu coment’est s’iscola diventat su logu de sa “verità rivelata” de fai intrai in conca coment’e dogma, “verità di fede”. E comenti potzat torrai paris s’identidadi cun sa realtadi est fàcili a cumprèndiri. Faint a pentzamentu!
Pro no fuedhai de unu tempus longu unu séculu – su tempus de sa italianizatzioni “a tappe forzate” o “abbiamo fatto l’Italia: ora occorre fare gli Italiani” (M. D’Azeglio) candu in is libbrus de iscola nci fiat s’idea de nd’isderrexinai su “dialetto” –, in is grammàticas de cust’úrtimu tempus su sardu est presentau agiummai in totus coment’e “dialetto”, “dialetti sardi” e fintzas candu ponint una cartina linguística chi nd’istallat su sardu de is dialetus italianus, e mancai dhu narant fintzas “lingua”, parit ca chini at iscritu s’anàlisi chi fait sa grammàtica no connoscit ita at postu cussu chi at fatu sa cartina e sighit a pigai su sardu coment’e dialetu de sa língua italiana etotu! In is úrtimas grammàticas est possíbbili de agatai fintzas una cunsideratzioni crara de su sardu coment’e língua distinta e diferenti de s’italianu (contu a parti chi in su programma no dhoi est). Si provaus a biri is libbrus de istória, ponendi impari totu su chi si podit cumprèndiri de is bortas chi in calicuna manera depint nomenai sa Sardigna, si podint isciri duas cosas: a) chi sa Sardigna giai de tremila annus fait est unu desertu, poita ponint calicuna fotografia de nuraxi o fintzas pagas rigas chi fuedhant de is nuraxis e apustis no narant prus nudha, ponint isceti cartinas aundi figurat sa Sardigna puru cun s’iscrita “Sardegna” o “Calaris” o “Cagliari” o nudha puru; b) sa Sardigna est sempri presentada coment’e “italiana” fintzas candu de s’Itàlia no nci fiat mancu s’arrastu: comenti a nàrriri ca presentant su passau cun is ogus de oi e pro no nàrriri pratigamenti nudh’àteru si no chi sa Sardigna est istétia sempri “Italia”. Si totu custu fait identidadi, is Sardus seus nudha, agualis a zeru; o fortzis seus cunsideraus calicuna cosa, ma de seguru no eus a cumprèndiri mai chini seus nosu, ca de nosu cust’iscola nudha nàrada. De s’istória chi eus fatu o eus tentu is Sardus in otumila annus mancu unu fuedhu, nudha de comenti e candu o poita sa Sardigna est acabbada aintru de s’istadu italianu. E, si custu parit pagu dannu, ascurtai su díciu chi nàrada: “A chini no iscidi est cumpàngiu de chini no bidi”, comenti a nàrriri ca nosu e is ciurpus seus sa própiu cosa (e pro su tanti chi eus fatu iscolas seus cumbintus chi eus istudiau puru).
Podeus nàrriri ca in séculu e mesu de tempus s’iscola italiana, pruscatotu apustis de sa segunda guerra mundiali ca s’at pinnigau a totus, at acovecau s’identidadi de is Sardus. Si in is programmas de iscola sa língua sarda no dhoi est, si no dhoi est s’istória nostra, si no dhoi est sa Sardigna pro totu su chi rapresentat, bollit nàrriri ca is Sardus in cust’iscola seus pigaus coment’e istrexu sbuidu de preni, umiliaus e abbasciaus a istrexu. No dhoi seus coment’e genti, cun sa cunseguéntzia chi, pro su tanti chi eus imparau in cust’iscola, nosu no eus imparau nudha de nosu etotu, no eus imparau a si connòsciri, no iscieus mancu a chini seus, e in sa própiu misura eus pérdiu sa necessària fidúcia chi depeus tènniri in nosu etotu. Ca sa fidúcia nascit de su isciri, de su connòsciri, e no de s’ignoràntzia! Aici s’anti fatu a genti disposta a fuliai a ogus serraus totu su chi si podit nàrriri sardu. No crieus a nosàterus etotu. Peus: eus imparau a pentzai mali de nosu e a pèrdiri una fundamentali necessària istima pro nosàterus etotu! In cust’iscola eus tentu sa mellus preparatzioni pro dipèndiri de is allenus.
De seguru su chi est o chi fait s’iscola no est e no depit èssiri totu in custu puru fundamentali “Connosci a tui etotu”. E de seguru podeus pigai sa parti manna de su chi est s’iscola coment’e bonu. Ma una domanda tocat a si dha fai, fintzas si est sa própiu chi iant a pòdiri fai in àterus logus de s’Itàlia puru: Cust’iscola ita istúdiat e isvilupat de s’economia nostra? Comenti dha sérbidi? Comenti cuncordat cun is trabballus e is risorsas de su logu nostru pro pòdiri fai a manera chi s’istúdiu chi feus si pongat puru a trabballai e a isciri fai su chi si serbit pro bíviri innòi? De totu su chi potzu osservai, cust’iscola si preparat pro emigrai, pro si ndi andai, pro pèrdiri e iscavuai fintzas su chi teneus, no pro dh’avalorai e migliorai; e seus finantziendi cun s’emigratzioni de is giòvunus s’isvilupu de àterus logus giai e fintzas tropu isvilupaus! Cosa perfetamenti cuncorda cun sa farta de identidadi, ma cun efetus fintzas prus gravis, postu chi s’iscopu de totu – identidadi e capacidadis - est de bíviri coment’e genti in logu nostru. Sa cosa est aici gravi chi sa Sardigna est giai unu logu de bècius e de genti disocupada, disisperada e malibigada. Sa Sardigna est giai unu desertu, cun totu chi tenit risorsas coment’e manc’una regioni italiana!
Ita fai?
Su logu de sa libbertadi/responsabbilidadi est aintru de donniunu de nosu, est in cuss’ingruxeri chi est sa conca nostra aundi podeus pentzai, circai de isciri, de decidi e fai contu ca su pesu de su chi feus dhu portaus nosàterus etotu comenti a s’umbra chi si benit avatu. Ita fai dhu depit isciri donniunu de nosu, ca est aintru de nosu etotu cudhu puntu de fortza chi podit cambiai su mundu. Certamenti, donniunu pro su chi podit fai, ca sa libbertadi/responsabbilidadi est própiu in su fai su chi podeus fai. Aici etotu coment’e genti.
E ita fai dhoi nd’at pro totus, mannus e piticus, giòvunus e antzianus, istudiaus e sentz’e istudiai, sanus e malàdius, óminis e féminas de calisiollat professioni e trabballu, amministradoris e políticus si no funti circhendi torracontus personalis. Pro èssiri is Sardus puru, in Sardigna, genti e no númerus in su mundu e ancora prus pagu in su mundu fatu a bidha. Postu chi in bidha si connosceus cun nòmini e sangunau ca, in bidha, nosu, seus nosu!
Narcau, 28 de maju 2002
